Brontekst bekijken van Mentale factoren




==Mentale factoren==

In het [[boeddhisme]] is de [[geest]] geen abstract “iets” dat toevallig gedachten heeft. De geest is een voortdurend stromend proces van '''mentale factoren''' ([[Pali]]: cetasika) die samen met het primaire bewustzijn (citta) opkomen, een fractie van een seconde bestaan en weer verdwijnen, sneller dan een knippering van een oog.  Elk moment van ervaren (zien, horen, denken, voelen, blij zijn, boos worden) is niets anders dan één enkel citta dat vergezeld wordt door een specifiek setje cetasika’s. Die cetasika’s zijn de echte dragers van vreugde, verdriet, liefde, haat, aandacht, verwarring, wijsheid of hebzucht. Zonder cetasika’s zou het bewustzijn leeg en kleurloos zijn; zonder citta zouden de cetasika’s nergens kunnen verschijnen.  

Zo ontstaat wat wij “mijn geest” noemen: een eindeloze rivier van zulke flitsende citta-cetasika-combinaties, geen vast “ik” dat ergens achter de ogen zit te kijken, maar een keten van oorzakelijk verbonden momenten die alleen maar lijkt op een persoon zolang onwetendheid (moha) en zelf-gevoel (māna) meedoen in het pakket.  Door dit proces in [[meditatie]] rechtstreeks waar te nemen, ontdekt men dat er geen eigenaar is van de gedachten, geen blijvend subject achter de emoties; er zijn alleen opkomende en verdwijnende mentale factoren, leeg van een kern, onderhevig aan ontstaan en vergaan. En precies dat heldere zien ([[vipassana]]) van citta en cetasika zoals ze werkelijk zijn, leidt uiteindelijk tot het [[verlichting|einde van lijden]].

==Verschillende typen Mentale factoren==

De [[Abhidhamma]] (het derde deel van de [[Pali-canon]]) telt er precies 52 cetasika’s. Deze worden verdeeld in vier hoofdcategorieën:

{| class="wikitable" style="width: 90%;"
!Categorie || Aantal Mentale factoren || Zijn deze altijd aanwezig || Voorbeeld
|-
| Sabba-citta-sādhāraṇa || 7 || Ja, in élk bewustzijnsmoment || [[Phassa|contact (phassa)]], [[gevoel|gevoel (vedanā)]], [[Zintuiglijk object|waarneming (saññā)]], [[Cetana|wil (cetanā)]]
|-
| Pakinnaka (verscheidene) || 6 || in de meeste, maar niet alle momenten || [[Vitakka|toepassing (vitakka)]], [[Vicara|volgehouden aandacht (vicāra)]], [[Adhimokkha|beslistheid (adhimokkha)]]
|-
| Akusala (onheilzame factoren) || 14 ||Alleen in onheilzame momenten || Hebzucht (lobha), haat (dosa), onwetendheid (moha), trots (māna), verkeerde visie (diṭṭhi)
|-
| Sobhana (heilzame/schone factoren) || 25 || Alleen in heilzame momenten || Metta, compassie, vreugdevolle deelneming, wijsheid (paññā), vertrouwen (saddhā)
|}

==De Variabele Mentale factoren==

De variabele mentale factoren zijn de “flexibele” mentale factoren die in heel veel verschillende soorten bewustzijn een rol spelen, maar niet per se in elk moment aanwezig zijn. Ze zijn moreel neutraal van zichzelf en krijgen hun kleur (heilzaam of onheilzaam) door de andere aanwezige mentale factoren.

{| class="wikitable" style="width: 70%;"
!Naam ([[Pali]]) || Naam (Nederlands) || Betekenis || Aanwezigheid
|-
| Vitakka || gerichte aandacht || de geest richten op een object (zoals bij het begin van concentratie of denken) || rowspan="6"| soms
|-
| Vicāra || onderzoek || het object vasthouden en erover “bewegen” (komt bijna altijd samen met vitakka)
|-
| Adhimokkha || beslistheid || geen twijfel of aarzeling ten aanzien van het object
|-
| Viriya || doorzettingsvermogen || mentale en lichamelijke moeite leveren
|-
| Pīti || vreugdevolle opwinding || kippenvel, tintelingen, enthousiasme bij heilzame of concentratie-staten
|-
| Chanda || motivatie om te doen || het gezonde verlangen om iets heilzaams te bereiken (geen begeerte)
|}

==De zeven universele mentale factoren==

Deze zeven zijn in elk bewustzijnsmoment aanwezig, of je nu een verlichte bent of een seriemoordenaar:

{| class="wikitable" style="width: 70%;"
!Naam ([[Pali]]) || Naam (Nederlands) || aanwezigheid
|- 
| Phassa || contact tussen zintuig, object en bewustzijn || rowspan="7"|Altijd
|-
| Vedanā || gevoel (aangenaam, onaangenaam, neutraal)  
|-
| Saññā || waarneming/herkenning (herkennen van kleur, geluid, “dit is een auto”)  
|-
| Cetanā || wilskracht, intentie (de belangrijkste kammavormende factor)  
|-
| Ekaggatā || eenpuntigheid van geest (de concentratie-factor)  
|-
| Jīvitindriya ||levensfaculteit (houdt het bewustzijn “levend”)  
|-
| Manasikāra || aandacht richten
|}
Zonder deze zeven kan geen enkel bewustzijnsmoment ontstaan.

==De onheilzame mentale factoren==


{| class="wikitable" style="width: 70%;"
! Factor || Betekenis || aanwezigheid
|-
| Moha || onwetendheid, verwarring, niet zien van de werkelijkheid || rowspan="14"|Altijd
|-
| Ahirika || geen schaamte om kwaad te doen
|-
| Anottappa || geen angst voor de gevolgen van kwaad
|-
| Uddhacca || rusteloosheid, opwinding van de geest
|-
| Lobha || hebzucht, gehechtheid, begeerte
|-
| Diṭṭhi || verkeerde visie (vooral eeuwigheids- of vernietigingsvisie)
|-
| Māna || hoogmoed, verwaandheid
|-
| Dosa || haat, aversie, boosheid
|-
| Issā || afgunst
|-
| Macchariya || gierigheid, niet willen delen
|-
| Kukkucca || wroeging, piekeren over wat je gedaan of nagelaten hebt
|-
| Thīna || traagheid van geest
|-
| Middha || traagheid van lichaam/energie
|-
| Vicikicchā || twijfel, besluiteloosheid, vooral over de Dhamma
|}

Let op: zelfs een “kleine” ergernis bevat dosa, moha en vaak ook nog een paar andere akusala-factoren.

==De 25 heilzame mentale factoren==

{| class="wikitable" style="width: 70%;"
!Naam ([[Pali]]) || Naam (Nederlands) || Aanwezigheid
|-
| Saddhā || vertrouwen || rowspan="12"|Altijd

|-Sati || [[mindfulness]]
|-
| Hiri || [[morele schaamte]]
|-
| Ottappa || morele vrees
|-
| Alobha || niet-hebzucht, vrijgevigheid
|-
| Adosa || niet-haat, vriendelijkheid
|-
| Tatramajjhattatā || [[gelijkmoedigheid]]
|-
| Passaddhi || kalmte
|- 
| Lahutā || lichtheid
|-
| Mudutā || buigzaamheid
|-
| Kammaññatā || werkbaarheid
|-
| Pāguññatā || vaardigheid
|-
| Ujukatā (kāya & citta) || rechtheid
|-
| Sammā-vācā || juiste spraak || rowspan="6"| soms
|-
| Sammā-kammanta || juist handelen
|-
| Sammā-ājīva || juist levensonderhoud
|-
| Karuṇā || compassie
|-
| Muditā || medevreugde
|-
| Paññindriya || wijsheid, inzicht
|}

==Voorbeeld==

Stel, je ziet een mooie taart in een vitrine: Oog + taartvorm + oogbewustzijn → er ontstaat een citta  
Tegelijk komen 7+ universele factoren op  
Dan komen er extra cetasika’s bij:  Lobha (begeerte)  
Saññā (herkent: “o, chocoladetaart!”)  
Vedanā (aangenaam gevoel)  
Cetanā (wil om te kopen/eten)  
Misschien ook māna (“ik verdien dit”)

Dit hele pakket ontstaat en verdwijnt in een fractie van een seconde. Als je daarna mindful wordt, kan in het volgende bewustzijnsmoment sati (mindfulness) opkomen en lobha verdwijnen.

==De rol van mentale factoren op het pad naar nibbāna==

In vipassanā-meditatie leer je deze factoren direct waarnemen. Je ziet:Hoe lobha opkomt bij een prettig gevoel  
Hoe dosa ontstaat bij een pijnlijke sensatie  
Hoe sati en paññā (wijsheid) geleidelijk de onheilzame factoren verdringen  
Hoe bij diepe jhāna’s bijna alleen sobhana-factoren overblijven  
Hoe bij het pad-moment (magga) alle akusala-cetasika’s voorgoed worden uitgeroeid (eerst bij sotāpatti 3–5 ervan, bij arahantschap alle 14)