|
|
| (25 tussenliggende versies door dezelfde gebruiker niet weergegeven) |
| Regel 1: |
Regel 1: |
| | | {{#seo: |
| | | |title=De Mentale Factoren binnen het boeddhisme |
| | |titlemode=append |
| | |keywords=boeddhisme, boeddha, boeddhistisch, Dharma, Pali-canon, Gautama, boeddhist, waarheden, soetra, sutta, Dhamma, meditatie, inzicht, Ivar Mol, Dharma-Lotus, mindfulness, India, Nepal |
| | |description=De Mentale Factoren binnen het boeddhisme |
| | }} |
| | {{boeddhisme}} |
|
| |
|
| ==Mentale factoren== | | ==Mentale factoren== |
| Regel 8: |
Regel 13: |
| Zo ontstaat wat wij “mijn geest” noemen: een eindeloze rivier van zulke flitsende citta-cetasika-combinaties, geen vast “ik” dat ergens achter de ogen zit te kijken, maar een keten van oorzakelijk verbonden momenten die alleen maar lijkt op een persoon zolang onwetendheid (moha) en zelf-gevoel (māna) meedoen in het pakket. Door dit proces in [[meditatie]] rechtstreeks waar te nemen, ontdekt men dat er geen eigenaar is van de gedachten, geen blijvend subject achter de emoties; er zijn alleen opkomende en verdwijnende mentale factoren, leeg van een kern, onderhevig aan ontstaan en vergaan. En precies dat heldere zien ([[vipassana]]) van citta en cetasika zoals ze werkelijk zijn, leidt uiteindelijk tot het [[verlichting|einde van lijden]]. | | Zo ontstaat wat wij “mijn geest” noemen: een eindeloze rivier van zulke flitsende citta-cetasika-combinaties, geen vast “ik” dat ergens achter de ogen zit te kijken, maar een keten van oorzakelijk verbonden momenten die alleen maar lijkt op een persoon zolang onwetendheid (moha) en zelf-gevoel (māna) meedoen in het pakket. Door dit proces in [[meditatie]] rechtstreeks waar te nemen, ontdekt men dat er geen eigenaar is van de gedachten, geen blijvend subject achter de emoties; er zijn alleen opkomende en verdwijnende mentale factoren, leeg van een kern, onderhevig aan ontstaan en vergaan. En precies dat heldere zien ([[vipassana]]) van citta en cetasika zoals ze werkelijk zijn, leidt uiteindelijk tot het [[verlichting|einde van lijden]]. |
|
| |
|
| ==Verschillende typen Mentale factoren==
| | {{Tabel: verschillende typen mentale factoren}} |
| | |
| De [[Abhidhamma]] (het derde deel van de [[Pali-canon]]) telt er precies 52 cetasika’s. Deze worden verdeeld in vier hoofdcategorieën:
| |
|
| |
|
| {| class="wikitable" style="width: 90%;" | | {{Tabel: 7 universele mentale factoren}} |
| !Categorie || Aantal Mentale factoren || Zijn deze altijd aanwezig || Voorbeeld
| |
| |-
| |
| | Sabba-citta-sādhāraṇa || 7 || Ja, in élk bewustzijnsmoment || [[Phassa|contact (phassa)]], [[gevoel|gevoel (vedanā)]], [[Zintuiglijk object|waarneming (saññā)]], [[Cetana|wil (cetanā)]]
| |
| |-
| |
| | Pakinnaka (verscheidene) || 6 || in de meeste, maar niet alle momenten || [[Vitakka|toepassing (vitakka)]], [[Vicara|volgehouden aandacht (vicāra)]], [[Adhimokkha|beslistheid (adhimokkha)]]
| |
| |-
| |
| | Akusala (onheilzame factoren) || 14 ||Alleen in onheilzame momenten || Hebzucht (lobha), haat (dosa), onwetendheid (moha), trots (māna), verkeerde visie (diṭṭhi)
| |
| |-
| |
| | Sobhana (heilzame/schone factoren) || 25 || Alleen in heilzame momenten || Metta, compassie, vreugdevolle deelneming, wijsheid (paññā), vertrouwen (saddhā)
| |
| |}
| |
|
| |
|
| {| class="wikitable" style="width: 70%;" | | {{Tabel: variabele mentale factoren}} |
| !Naam ([[Pali]]) || Naam (Nederlands) || Functie || Aanwezigheid
| |
| |-
| |
| | Vitakka || gerichte aandacht || de geest richten op een object (zoals bij het begin van concentratie of denken) || rowspan="6"| soms
| |
| |-
| |
| | Vicāra || onderzoek || het object vasthouden en erover “bewegen” (komt bijna altijd samen met vitakka)
| |
| |-
| |
| | Adhimokkha || beslistheid || geen twijfel of aarzeling ten aanzien van het object
| |
| |-
| |
| | Viriya || doorzettingsvermogen || mentale en lichamelijke moeite leveren
| |
| |-
| |
| | Pīti || vreugdevolle opwinding || kippenvel, tintelingen, enthousiasme bij heilzame of concentratie-staten
| |
| |-
| |
| | Chanda || motivatie om te doen || het gezonde verlangen om iets heilzaams te bereiken (geen begeerte)
| |
| |}
| |
|
| |
|
| ==De zeven universele mentale factoren==
| | {{Tabel: onheilzame mentale factoren}} |
|
| |
|
| Deze zeven zijn in elk bewustzijnsmoment aanwezig, of je nu een verlichte bent of een seriemoordenaar:
| | {{Tabel: heilzaam mentale factoren}} |
| | |
| {| class="wikitable" style="width: 70%;" | |
| !Naam ([[Pali]]) || Naam (Nederlands) || aanwezigheid
| |
| |-
| |
| | Phassa || contact tussen zintuig, object en bewustzijn || rowspan="7"|Altijd
| |
| |-
| |
| | Vedanā || gevoel (aangenaam, onaangenaam, neutraal)
| |
| |-
| |
| | Saññā || waarneming/herkenning (herkennen van kleur, geluid, “dit is een auto”)
| |
| |-
| |
| | Cetanā || wilskracht, intentie (de belangrijkste kammavormende factor)
| |
| |-
| |
| | Ekaggatā || eenpuntigheid van geest (de concentratie-factor)
| |
| |-
| |
| | Jīvitindriya ||levensfaculteit (houdt het bewustzijn “levend”)
| |
| |-
| |
| | Manasikāra || aandacht richten
| |
| |}
| |
| Zonder deze zeven kan geen enkel bewustzijnsmoment ontstaan.
| |
| | |
| ==De onheilzame mentale factoren==
| |
| | |
| | |
| {| class="wikitable" style="width: 70%;"
| |
| ! Factor || Betekenis || aanwezigheid
| |
| |-
| |
| | Moha || onwetendheid, verwarring, niet zien van de werkelijkheid || rowspan="14"|Altijd
| |
| |-
| |
| | Ahirika || geen schaamte om kwaad te doen
| |
| |-
| |
| | Anottappa || geen angst voor de gevolgen van kwaad
| |
| |-
| |
| | Uddhacca || rusteloosheid, opwinding van de geest
| |
| |-
| |
| | Lobha || hebzucht, gehechtheid, begeerte
| |
| |-
| |
| | Diṭṭhi || verkeerde visie (vooral eeuwigheids- of vernietigingsvisie)
| |
| |-
| |
| | Māna || hoogmoed, verwaandheid
| |
| |-
| |
| | Dosa || haat, aversie, boosheid
| |
| |-
| |
| | Issā || afgunst
| |
| |-
| |
| | Macchariya || gierigheid, niet willen delen
| |
| |-
| |
| | Kukkucca || wroeging, piekeren over wat je gedaan of nagelaten hebt
| |
| |-
| |
| | Thīna || traagheid van geest
| |
| |-
| |
| | Middha || traagheid van lichaam/energie
| |
| |-
| |
| | Vicikicchā || twijfel, besluiteloosheid, vooral over de Dhamma
| |
| |}
| |
| | |
| Let op: zelfs een “kleine” ergernis bevat dosa, moha en vaak ook nog een paar andere akusala-factoren.
| |
| | |
| ==De 25 heilzame mentale factoren==
| |
| | |
| {| class="wikitable" style="width: 70%;"
| |
| !Pāli-term || Nederlandse vertaling || Aanwezigheid
| |
| |-
| |
| | Saddhā || vertrouwen || rowspan="12"|Altijd
| |
| | |
| |-Sati || [[mindfulness]]
| |
| |-
| |
| | Hiri || [[morele schaamte]]
| |
| |-
| |
| | Ottappa || morele vrees
| |
| |-
| |
| | Alobha || niet-hebzucht, vrijgevigheid
| |
| |-
| |
| | Adosa || niet-haat, vriendelijkheid
| |
| |-
| |
| | Tatramajjhattatā || [[gelijkmoedigheid]]
| |
| |-
| |
| | Passaddhi || kalmte
| |
| |-
| |
| | Lahutā || lichtheid
| |
| |-
| |
| | Mudutā || buigzaamheid
| |
| |-
| |
| | Kammaññatā || werkbaarheid
| |
| |-
| |
| | Pāguññatā || vaardigheid
| |
| |-
| |
| | Ujukatā (kāya & citta) || rechtheid
| |
| |-
| |
| | Sammā-vācā || juiste spraak || rowspan="6"| soms
| |
| |-
| |
| | Sammā-kammanta || juist handelen
| |
| |-
| |
| | Sammā-ājīva || juist levensonderhoud
| |
| |-
| |
| | Karuṇā || compassie
| |
| |-
| |
| | Muditā || medevreugde
| |
| |-
| |
| | Paññindriya || wijsheid, inzicht
| |
| |}
| |
|
| |
|
| ==Voorbeeld== | | ==Voorbeeld== |
| Regel 163: |
Regel 42: |
| Hoe bij diepe jhāna’s bijna alleen sobhana-factoren overblijven | | Hoe bij diepe jhāna’s bijna alleen sobhana-factoren overblijven |
| Hoe bij het pad-moment (magga) alle akusala-cetasika’s voorgoed worden uitgeroeid (eerst bij sotāpatti 3–5 ervan, bij arahantschap alle 14) | | Hoe bij het pad-moment (magga) alle akusala-cetasika’s voorgoed worden uitgeroeid (eerst bij sotāpatti 3–5 ervan, bij arahantschap alle 14) |
| | |
| | |
| | [[Categorie: Boeddhisme]] |
| 
| Abonneer op onze Nieuwsbrief