dharma-lotus.nl

Mentale factoren: verschil tussen versies

Mentale factoren (bekijk bron)

Versie van 28 nov 2025 11:46

4.461 bytes verwijderd ,  28 nov 2025 11:46
geen bewerkingssamenvatting
Geen bewerkingssamenvatting
 
(15 tussenliggende versies door dezelfde gebruiker niet weergegeven)
Regel 1: Regel 1:
 
{{#seo:
 
|title=De Mentale Factoren binnen het boeddhisme
|titlemode=append
|keywords=boeddhisme, boeddha, boeddhistisch, Dharma, Pali-canon, Gautama, boeddhist, waarheden, soetra, sutta, Dhamma, meditatie, inzicht, Ivar Mol, Dharma-Lotus, mindfulness, India, Nepal
|description=De Mentale Factoren binnen het boeddhisme 
}}
{{boeddhisme}}


==Mentale factoren==
==Mentale factoren==
Regel 8: Regel 13:
Zo ontstaat wat wij “mijn geest” noemen: een eindeloze rivier van zulke flitsende citta-cetasika-combinaties, geen vast “ik” dat ergens achter de ogen zit te kijken, maar een keten van oorzakelijk verbonden momenten die alleen maar lijkt op een persoon zolang onwetendheid (moha) en zelf-gevoel (māna) meedoen in het pakket.  Door dit proces in [[meditatie]] rechtstreeks waar te nemen, ontdekt men dat er geen eigenaar is van de gedachten, geen blijvend subject achter de emoties; er zijn alleen opkomende en verdwijnende mentale factoren, leeg van een kern, onderhevig aan ontstaan en vergaan. En precies dat heldere zien ([[vipassana]]) van citta en cetasika zoals ze werkelijk zijn, leidt uiteindelijk tot het [[verlichting|einde van lijden]].
Zo ontstaat wat wij “mijn geest” noemen: een eindeloze rivier van zulke flitsende citta-cetasika-combinaties, geen vast “ik” dat ergens achter de ogen zit te kijken, maar een keten van oorzakelijk verbonden momenten die alleen maar lijkt op een persoon zolang onwetendheid (moha) en zelf-gevoel (māna) meedoen in het pakket.  Door dit proces in [[meditatie]] rechtstreeks waar te nemen, ontdekt men dat er geen eigenaar is van de gedachten, geen blijvend subject achter de emoties; er zijn alleen opkomende en verdwijnende mentale factoren, leeg van een kern, onderhevig aan ontstaan en vergaan. En precies dat heldere zien ([[vipassana]]) van citta en cetasika zoals ze werkelijk zijn, leidt uiteindelijk tot het [[verlichting|einde van lijden]].


==Verschillende typen Mentale factoren==
{{Tabel: verschillende typen mentale factoren}}
 
De [[Abhidhamma]] (het derde deel van de [[Pali-canon]]) telt precies 52 van deze mentale factoren (cetasika’s). Deze worden verdeeld in vier hoofdcategorieën:
 
{| class="wikitable" style="width: 90%;"
!Categorie || Aantal Mentale factoren || Zijn deze altijd aanwezig || Voorbeeld
|-
| Sabba-citta-sādhāraṇa || 7 || Ja, in élk bewustzijnsmoment || [[contact|(phassa)]], [[gevoel|gevoel (vedanā)]], [[Zintuiglijk object|waarneming (saññā)]], [[Cetana|wil (cetanā)]]
|-
| Pakinnaka (verscheidene) || 6 || in de meeste, maar niet alle momenten || [[beginnende aandacht|beginnende aandacht (vitakka)]], [[aanhoudende aandacht|aanhoudende aandacht (vicāra)]], [[beslistheid|beslistheid (adhimokkha)]]
|-
| Akusala (onheilzame factoren) || 14 ||Alleen in onheilzame momenten || [[Hebzucht|hebzucht (lobha)]], [[haat|haat (dosa)]], [[onwetendheid|onwetendheid (moha)]], [[trots|trots (māna)]], [[onjuiste zienswijze|onjuiste zienwijze (diṭṭhi)]]
|-
| Sobhana (heilzame/schone factoren) || 25 || Alleen in heilzame momenten || [[Metta]], [[compassie]], [[medevreugde]], [[wijsheid|wijsheid (paññā)]], [[vertrouwen|vertrouwen (saddhā)]]
|}
 
==De Variabele Mentale factoren==
 
De variabele mentale factoren zijn de “flexibele” mentale factoren die in heel veel verschillende soorten bewustzijn een rol spelen, maar niet per se in elk moment aanwezig zijn. Ze zijn moreel neutraal van zichzelf en krijgen hun kleur (heilzaam of onheilzaam) door de andere aanwezige mentale factoren.
 
{| class="wikitable" style="width: 70%;"
!Naam ([[Pali]]) || Naam (Nederlands) || Betekenis || Aanwezigheid
|-
| [[Vitakka]] ||[[beginnende aandacht]] || de geest richten op een object (zoals bij het begin van concentratie of denken) || rowspan="6"| soms
|-
| [[Vicara|Vicāra]] || [[aanhoudende aandacht]] || het object vasthouden en erover “bewegen” (komt bijna altijd samen met vitakka)
|-
| [[Adhimokkha]] || [[beslistheid]] || geen twijfel of aarzeling ten aanzien van het object
|-
| [[Viriya]] || [[doorzettingsvermogen]] || mentale en lichamelijke moeite leveren
|-
| [[Piti|Pīti]] || [[verrukking]] || kippenvel, tintelingen, enthousiasme bij heilzame of concentratie-staten
|-
| [[Chanda]] ||[[zuiver verlangen]] || het gezonde verlangen om iets heilzaams te bereiken (geen begeerte)
|}
 
==De zeven universele mentale factoren==
 
Deze zeven zijn in elk bewustzijnsmoment aanwezig, of je nu een verlichte bent of een seriemoordenaar:
 
{| class="wikitable" style="width: 70%;"
!Naam ([[Pali]]) || Naam (Nederlands) || aanwezigheid
|-
| [[Phassa]] || contact tussen zintuig, object en bewustzijn || rowspan="7"|Altijd
|-
| [[Vedana|Vedanā]] || gevoel (aangenaam, onaangenaam, neutraal) 
|-
| [[Sanna|Saññā]] || waarneming/herkenning (herkennen van kleur, geluid, “dit is een auto”) 
|-
| [[Cetana|Cetanā]] || wilskracht, intentie (de belangrijkste kammavormende factor) 
|-
| [[Ekaggata|Ekaggatā]] || eenpuntigheid van geest (de concentratie-factor) 
|-
| [[Jivitindriya|Jīvitindriya]] ||levenskracht (houdt het bewustzijn “levend”) 
|-
| [[Manasikara|Manasikāra]] || aandacht richten
|}
 
Zonder deze zeven kan geen enkel bewustzijnsmoment ontstaan.
 
==De onheilzame mentale factoren==
 
 
{| class="wikitable" style="width: 70%;"
! Factor || Betekenis || aanwezigheid
|-
| Moha || onwetendheid, verwarring, niet zien van de werkelijkheid || rowspan="14"|Altijd
|-
| Ahirika || geen schaamte om kwaad te doen
|-
| Anottappa || geen angst voor de gevolgen van kwaad
|-
| Uddhacca || rusteloosheid, opwinding van de geest
|-
| Lobha || hebzucht, gehechtheid, begeerte
|-
| Diṭṭhi || verkeerde visie (vooral eeuwigheids- of vernietigingsvisie)
|-
| Māna || hoogmoed, verwaandheid
|-
| Dosa || haat, aversie, boosheid
|-
| Issā || afgunst
|-
| Macchariya || gierigheid, niet willen delen
|-
| Kukkucca || wroeging, piekeren over wat je gedaan of nagelaten hebt
|-
| Thīna || traagheid van geest
|-
| Middha || traagheid van lichaam/energie
|-
| Vicikicchā || twijfel, besluiteloosheid, vooral over de Dhamma
|}


Let op: zelfs een “kleine” ergernis bevat dosa, moha en vaak ook nog een paar andere akusala-factoren.
{{Tabel: 7 universele mentale factoren}}


==De 25 heilzame mentale factoren==
{{Tabel: variabele mentale factoren}}


{| class="wikitable" style="width: 70%;"
{{Tabel: onheilzame mentale factoren}}
!Naam ([[Pali]]) || Naam (Nederlands) || Aanwezigheid
|-
| Saddhā || vertrouwen || rowspan="12"|Altijd


|-Sati || [[mindfulness]]
{{Tabel: heilzaam mentale factoren}}
|-
| Hiri || [[morele schaamte]]
|-
| Ottappa || morele vrees
|-
| Alobha || niet-hebzucht, vrijgevigheid
|-
| Adosa || niet-haat, vriendelijkheid
|-
| Tatramajjhattatā || [[gelijkmoedigheid]]
|-
| Passaddhi || kalmte
|-
| Lahutā || lichtheid
|-
| Mudutā || buigzaamheid
|-
| Kammaññatā || werkbaarheid
|-
| Pāguññatā || vaardigheid
|-
| Ujukatā (kāya & citta) || rechtheid
|-
| Sammā-vācā || juiste spraak || rowspan="6"| soms
|-
| Sammā-kammanta || juist handelen
|-
| Sammā-ājīva || juist levensonderhoud
|-
| Karuṇā || compassie
|-
| Muditā || medevreugde
|-
| Paññindriya || wijsheid, inzicht
|}


==Voorbeeld==
==Voorbeeld==
Regel 168: Regel 42:
Hoe bij diepe jhāna’s bijna alleen sobhana-factoren overblijven   
Hoe bij diepe jhāna’s bijna alleen sobhana-factoren overblijven   
Hoe bij het pad-moment (magga) alle akusala-cetasika’s voorgoed worden uitgeroeid (eerst bij sotāpatti 3–5 ervan, bij arahantschap alle 14)
Hoe bij het pad-moment (magga) alle akusala-cetasika’s voorgoed worden uitgeroeid (eerst bij sotāpatti 3–5 ervan, bij arahantschap alle 14)
[[Categorie: Boeddhisme]]
Overgenomen van "https://dharma-lotus.nl/Speciaal:MobielVerschillen/5198...5364"