dharma-lotus.nl

Bewustzijn: verschil tussen versies

Bewustzijn (bekijk bron)

Versie van 7 jan 2026 06:49

1.894 bytes verwijderd ,  7 januari
geen bewerkingssamenvatting
Geen bewerkingssamenvatting
Geen bewerkingssamenvatting
 
(5 tussenliggende versies door dezelfde gebruiker niet weergegeven)
Regel 1: Regel 1:
{{WIU}}
{{#seo:
{{#seo:
|title=Bewustzijn. Alle informatie over de boeddhisme dharma.
|title=Bewustzijn. Alle informatie over de boeddhisme dharma.
Regel 7: Regel 6:
}}
}}
{{boeddhisme}}
{{boeddhisme}}
In het [[boeddhisme]], en dan met name het [[theravada|Theravada boeddhisme]], vormt het '''bewustzijn''' ([[Pali]]: citta) gezien als de kern van al onze ervaringen. Het is geen vast "[[ik]]" of een eeuwige ziel, maar een reeks vluchtige momenten die elkaar razendsnel opvolgen. Volgens de [[Abhidhamma]], de analytische leer van de Theravada, zijn er in totaal 89 (of 121, afhankelijk van de telling) soorten bewustzijn, elk met een specifieke functie, kwaliteit en rol in het leven. Bewustzijn ontstaat altijd door contact tussen een [[zintuig]], een [[object]] en [[mentale factoren]]. Bewustzijn is geconditioneerd: het ontstaat, bestaat kort en verdwijnt weer, onderhevig aan de [[3 kenmerken van bestaan]]: veranderlijkheid (anicca), lijden (dukkha) en geen-zelf (anatta).  
In het [[boeddhisme]], en dan met name het [[theravada|Theravada boeddhisme]], wordt het '''bewustzijn''' ([[Pali]]: citta) gezien als de kern van al onze ervaringen, de [[bewustzijnstaten]]. Het is geen vast "[[ik]]" of een eeuwige ziel, maar een reeks vluchtige momenten die elkaar razendsnel opvolgen. Volgens de [[Abhidhamma]], de analytische leer van de Theravada, zijn er in totaal 89 (of 121, afhankelijk van de telling) soorten bewustzijn, elk met een specifieke functie, kwaliteit en rol in het leven. Bewustzijn ontstaat altijd door contact tussen een [[zintuigpoort|zintuig]], een [[object]] en [[mentale factoren]]. Bewustzijn is geconditioneerd: het ontstaat, bestaat kort en verdwijnt weer, onderhevig aan de [[3 kenmerken van bestaan]]: veranderlijkheid (anicca), lijden (dukkha) en geen-zelf (anatta).  
 
==Bewustzijn is zelfloos==
 
In de dharma wordt bewustzijn ook benoemd als:
 
* een werkende kracht (ãrammanam cintetï cittam)
* een instrument (etana cintentï ti cittam)
* een activiteit (cintanamattam cittam)
 
Wat hierboven beschreven staat laat zien dat bewustzijn een proces is welk in het lichaam zijn beloop heeft. Zolang er conditioneringen zijn zullen waarnemingen een geladen contact afgeven waardoor onbalans ontstaat en de 5 aggregaten-ontstaan der emoties doen oproepen. Dit is een werkende kracht waar we alleen vanuit de inzichtmeditatie invloed op hebben.
 
We weten ook dat door het scherpen van de concentratie + neutraliteit + observatie we onze focus kunnen scherpen en zodoende bewuster worden. Dit is een instrument waar we wel invloed op hebben.
Maar bewustzijn is bovenal een activiteit van het kennen (van rüpa). Zolang bewustzijn alleen maar gezien wordt als werkende kracht en/of als instrument lijkt het alsof er een individueel karakter aan verbonden is. De werkende kracht in het lichaam en -wij- kunnen bewustzijn gebruiken als instrument. Er is echter geen individu die de activiteit van het kennen (van rüpa) aanzet. De activiteit van het kennen (van rüpa) is het bewustzijn. Bewustzijn is dus de handeling zelf inclusief de werkende kracht en het instrument.
 
==6 Bewustzijntypen==
 
In de meest eenvoudige uitleg (die nog steeds klopt) is het bewustzijn al onze 6 zintuigen bij elkaar opgeteld. In een uitgebreidere uitleg is het ook nog wat we met de informatie, die middels deze zintuigen binnenkomen, doen.  Omdat er 6 zintuigen zijn, zijn er ook 6 typen van bewustzijn die elk een activiteit genereren:
 
* [[Oogbewustzijn]]; Voor een bewuste oogwaarneming zijn nodig: ooggevoeligheid, zichtbaar object, licht en aandacht. Dit zijn de basisvoorwaarden om contact te krijgen tussen de ogen en het object.
Blinde ogen zijn weliswaar ogen maar zijn niet gevoelig voor licht. Ooggevoeligheid is dus een voorwaarde. Aanwezigheid van object is niet voldoende als dit object niet zichtbaar is ook al is er licht. Er kan namelijk iets voor staan zodat het object niet zichtbaar is. Lichtval op het object is eveneens een voorwaarde en tot slot moet er aandacht zijn vanuit de persoon om het object bewust waar te nemen. Is er geen aandacht dan is er wel contact maar onbewust.
 
De ogen zijn de zintuigen en het oogbewustzijn is de gewaarwording van rüpa met als kenmerk: zien. Deze interactie is volledig neutraal totdat een conditionering wordt aangeraakt. Op dat moment wordt het zien duaal en gaan we rüpa kwalificeren als mooi of lelijk. De opmerking: -het ziet er mooi uit- is dan ook een onjuiste omdat niet rüpa mooi is maar de interpretatie (vanuit de conditionering) van rüpa.
 
Een vergelijk is te maken met het oorbewustzijn, tongbewustzijn, neusbewustzijn, tastzinbewustzijn en gevoelbewustzijn.
 
* [[Oorbewustzijn]]; Voor een bewuste oorwaarneming zijn nodig: oorgevoeligheid, hoorbaar geluid, ruimte en aandacht. De oren zijn de zintuigen en het oorbewustzijn is de gewaarwording van rüpa met als kenmerk: horen.
* [[Tongbewustzijn]]; Voor een bewuste tongwaarneming zijn nodig: tonggevoeligheid, waarneembare smaak, vocht en aandacht. De tong is het zintuig en het tongbewustzijn is de gewaarwording van rüpa met als kenmerk: smaak.
* [[Neusbewustzijn]]; Voor een bewuste neuswaarneming zijn nodig: neusgevoeligheid, waarneembaar geur, lucht, aandacht. De neus is het zintuig en het neusbewustzijn is de gewaarwording van rüpa met als kenmerk: ruiken.
* [[Tastzinbewustzijn]]; Voor een bewuste tastwaarneming zijn nodig: lichaamsgevoeligheid, tastbaar object, vorm, aandacht. De tastzin is het zintuig en het tastzinbewustzijn is de gewaarwording van rüpa met als kenmerk: voelen.
* [[Gevoelbewustzijn]]; Voor een bewuste gevoelwaarneming zijn nodig: hartbasis, mentaal object, bhavangha, aandacht. Het gevoel is het zintuig en het gevoelbewustzijn is de gewaarwording van rüpa met als kenmerk: aanvoelen.
 
{{bewustzijnstypen}}


==De Hoofdindelingen: Werelds- en Bovenwerelds Bewustzijn==
==De Hoofdindelingen: Werelds- en Bovenwerelds Bewustzijn==
Regel 13: Regel 44:
Bewustzijn wordt fundamenteel verdeeld in twee categorieën: werelds en bovenwerelds. Dit onderscheid gaat over of het gebonden is aan de cyclus van [[samsara|geboorte en dood (samsara)]] of leidt tot [[verlichting|bevrijding]].  
Bewustzijn wordt fundamenteel verdeeld in twee categorieën: werelds en bovenwerelds. Dit onderscheid gaat over of het gebonden is aan de cyclus van [[samsara|geboorte en dood (samsara)]] of leidt tot [[verlichting|bevrijding]].  


==Werelds bewustzijn==
===Werelds bewustzijn===


Het Wereld bewustzijn verwijst naar alle [[bewustzijnsmoment|bewustzijnsmomenten]] die binnen de “wereld” (loka) plaatsvinden. Hiermee wordt de wereld van de [[khanda|5 kandha's]] (vorm, gevoel, waarneming, formaties en bewustzijn) bedoeld. Werelds bewustzijn omvat het overgrote deel van onze dagelijkse ervaringen. Het is gebonden aan [[samsara]], heeft wereldse [[object|objecten]] (zintuiglijk of mentaal) en produceert [[karma]]. Voorbeelden: denken, voelen, waarnemen in het dagelijks leven. Kenmerkend voor werelds bewustzijn is:
Het Wereld bewustzijn verwijst naar alle [[bewustzijnsmoment|bewustzijnsmomenten]] die binnen de “wereld” (loka) plaatsvinden. Hiermee wordt de wereld van de [[khanda|5 kandha's]] (vorm, gevoel, waarneming, formaties en bewustzijn) bedoeld. Werelds bewustzijn omvat het overgrote deel van onze dagelijkse ervaringen. Het is gebonden aan [[samsara]], heeft wereldse [[object|objecten]] (zintuiglijk of mentaal) en produceert [[karma]]. Voorbeelden: denken, voelen, waarnemen in het dagelijks leven. Kenmerkend voor werelds bewustzijn is:
Regel 27: Regel 58:
Werelds bewustzijn vormt het overgrote deel van onze mentale activiteit. Ook tijdens het beoefenen van [[mindfulness]] en [[meditatie]] verblijven we grotendeels in het werelds bewustzijn.
Werelds bewustzijn vormt het overgrote deel van onze mentale activiteit. Ook tijdens het beoefenen van [[mindfulness]] en [[meditatie]] verblijven we grotendeels in het werelds bewustzijn.


===Heilzaam, onheilzaam, resultant en funtioneel bewustzijn===
====Heilzaam, onheilzaam, resultant en funtioneel bewustzijn====


Binnen het werelds bewustzijn wordt onderscheid gemaakt op basis van [[silla|morele]] kwaliteit: [[heilzaam]], [[onheilzaam]], [[resultant bewustzijn|resultaat]] en [[functioneel bewustzijn|functioneel]]. Dit bepaalt of het leidt tot geluk of [[4 edele waarheden|lijden]].
Binnen het werelds bewustzijn wordt onderscheid gemaakt op basis van [[silla|morele]] kwaliteit: [[heilzaam]], [[onheilzaam]], [[resultant bewustzijn|resultaat]] en [[functioneel bewustzijn|functioneel]]. Dit bepaalt of het leidt tot geluk of [[4 edele waarheden|lijden]].
Regel 50: Regel 81:
{{Pijl}} [[Werelds bewustzijn]]
{{Pijl}} [[Werelds bewustzijn]]


==Bovenwerelds bewustzijn==
===Bovenwerelds bewustzijn===


Bovenwerelds bewustzijn betekent letterlijk “bewustzijn dat boven de wereld uitgaat” (loka = wereld; uttara = boven, voorbij). Het heeft de volgende unieke kenmerken:
Bovenwerelds bewustzijn betekent letterlijk “bewustzijn dat boven de wereld uitgaat” (loka = wereld; uttara = boven, voorbij). Het heeft de volgende unieke kenmerken:


* [[object]]: [[Nibbana]] – de ongeconditioneerde, eeuwige vrede die buiten tijd, ruimte en conditionering valt
* [[object]]: [[Nibbana]] – de ongeconditioneerde, eeuwige vrede die buiten tijd, ruimte en conditionering valt
* niet gebonden aan [[samsara]]: Het plant geen nieuw [karma]] en leidt niet tot wedergeboorte
* niet gebonden aan [[samsara]]: Het plant geen nieuw [[karma]] en leidt niet tot wedergeboorte
* altijd gepaard met diepe [[wijsheid]]: Het doorziet volledig de [[4 edele waarheden]]
* altijd gepaard met diepe [[wijsheid]]: Het doorziet volledig de [[4 edele waarheden]]
* kortstondig maar onomkeerbaar in effect: Het verandert de [[geest]] permanent door [[10 ketenen van bestaan|ketens]] te doorsnijden
* kortstondig maar onomkeerbaar in effect: Het verandert de [[geest]] permanent door [[10 ketenen van bestaan|ketens]] te doorsnijden
Regel 80: Regel 111:


{{Tabel: pad- en vruchtbewustzijn}}
{{Tabel: pad- en vruchtbewustzijn}}
===Bewustzijntypen===
In de meest eenvoudige uitleg (die nog steeds klopt) is het bewustzijn al onze 6 zintuigen bij elkaar opgeteld. In een uitgebreidere uitleg is het ook nog wat we met de informatie, die middels deze zintuigen binnenkomen, doen.  Omdat er 6 zintuigen zijn, zijn er ook 6 typen van bewustzijn die elk een activiteit genereren:
{{bewustzijnstypen}}
* [[Oogbewustzijn]]; Voor een bewuste oogwaarneming zijn nodig: ooggevoeligheid, zichtbaar object, licht en aandacht. Dit zijn de basisvoorwaarden om contact te krijgen tussen de ogen en het object.
Blinde ogen zijn weliswaar ogen maar zijn niet gevoelig voor licht. Ooggevoeligheid is dus een voorwaarde. Aanwezigheid van object is niet voldoende als dit object niet zichtbaar is ook al is er licht. Er kan namelijk iets voor staan zodat het object niet zichtbaar is. Lichtval op het object is eveneens een voorwaarde en tot slot moet er aandacht zijn vanuit de persoon om het object bewust waar te nemen. Is er geen aandacht dan is er wel contact maar onbewust.
De ogen zijn de zintuigen en het oogbewustzijn is de gewaarwording van rüpa met als kenmerk: zien. Deze interactie is volledig neutraal totdat een conditionering wordt aangeraakt. Op dat moment wordt het zien duaal en gaan we rüpa kwalificeren als mooi of lelijk. De opmerking: -het ziet er mooi uit- is dan ook een onjuiste omdat niet rüpa mooi is maar de interpretatie (vanuit de conditionering) van rüpa.
Een vergelijk is te maken met het oorbewustzijn, tongbewustzijn, neusbewustzijn, tastzinbewustzijn en gevoelbewustzijn.
* [[Oorbewustzijn]]; Voor een bewuste oorwaarneming zijn nodig: oorgevoeligheid, hoorbaar geluid, ruimte en aandacht. De oren zijn de zintuigen en het oorbewustzijn is de gewaarwording van rüpa met als kenmerk: horen.
* [[Tongbewustzijn]]; Voor een bewuste tongwaarneming zijn nodig: tonggevoeligheid, waarneembare smaak, vocht en aandacht. De tong is het zintuig en het tongbewustzijn is de gewaarwording van rüpa met als kenmerk: smaak.
* [[Neusbewustzijn]]; Voor een bewuste neuswaarneming zijn nodig: neusgevoeligheid, waarneembaar geur, lucht, aandacht. De neus is het zintuig en het neusbewustzijn is de gewaarwording van rüpa met als kenmerk: ruiken.
* [[Tastzinbewustzijn]]; Voor een bewuste tastwaarneming zijn nodig: lichaamsgevoeligheid, tastbaar object, vorm, aandacht. De tastzin is het zintuig en het tastzinbewustzijn is de gewaarwording van rüpa met als kenmerk: voelen.
* [[Gevoelbewustzijn]]; Voor een bewuste gevoelwaarneming zijn nodig: hartbasis, mentaal object, bhavangha, aandacht. Het gevoel is het zintuig en het gevoelbewustzijn is de gewaarwording van rüpa met als kenmerk: aanvoelen.
==Bewustzijn is zelfloos==
In de dharma wordt bewustzijn ook benoemd als:
* een werkende kracht (ãrammanam cintetï cittam)
* een instrument (etana cintentï ti cittam)
* een activiteit (cintanamattam cittam)
Wat hierboven beschreven staat laat zien dat bewustzijn een proces is welk in het lichaam zijn beloop heeft. Zolang er conditioneringen zijn zullen waarnemingen een geladen contact afgeven waardoor onbalans ontstaat en de 5 aggregaten-ontstaan der emoties doen oproepen. Dit is een werkende kracht waar we alleen vanuit de inzichtmeditatie invloed op hebben.
We weten ook dat door het scherpen van de concentratie + neutraliteit + observatie we onze focus kunnen scherpen en zodoende bewuster worden. Dit is een instrument waar we wel invloed op hebben.
Maar bewustzijn is bovenal een activiteit van het kennen (van rüpa). Zolang bewustzijn alleen maar gezien wordt als werkende kracht en/of als instrument lijkt het alsof er een individueel karakter aan verbonden is. De werkende kracht in het lichaam en -wij- kunnen bewustzijn gebruiken als instrument. Er is echter geen individu die de activiteit van het kennen (van rüpa) aanzet. De activiteit van het kennen (van rüpa) is het bewustzijn. Bewustzijn is dus de handeling zelf inclusief de werkende kracht en het instrument.


==Scherpen van het bewustzijn==
==Scherpen van het bewustzijn==
Regel 146: Regel 127:
Het eigenlijke scherpen komt hierna aan bod n.l. de observatie. Hoe beter de concentratie en neutraliteit des te meer gaan we opmerken van het observatiegebied. Het lijkt alsof er steeds meer gewaarwordingen bijkomen, deze waren er eerstt ook, alleen merkte je ze toen niet op omdat je focus nog niet scherp genoeg was. Hoe scherper je focus hoe bewuster je dingen waarneemt.
Het eigenlijke scherpen komt hierna aan bod n.l. de observatie. Hoe beter de concentratie en neutraliteit des te meer gaan we opmerken van het observatiegebied. Het lijkt alsof er steeds meer gewaarwordingen bijkomen, deze waren er eerstt ook, alleen merkte je ze toen niet op omdat je focus nog niet scherp genoeg was. Hoe scherper je focus hoe bewuster je dingen waarneemt.
Het scherpen van het bewustzijn is slechts een tijdelijk aspect want het uiteindelijke gevolg is niet een zo scherp mogelijk bewustzijn maar het loslaten van dit bewustzijn.
Het scherpen van het bewustzijn is slechts een tijdelijk aspect want het uiteindelijke gevolg is niet een zo scherp mogelijk bewustzijn maar het loslaten van dit bewustzijn.
==Eigenschappen van bewustzijn==
Hoewel de 6 typen van bewustzijn tegelijkertijd werken, je kunt zien en ruiken tegelijk, is er altijd 1 bewustzijnstype dat domineert. Toch kan dit een bron van onbalans zijn omdat er vanuit 2 verschillende bewustzijnstypen tegenstrijdige interpretaties gemaakt worden. B.V. een bloem kan voor jou prachtig uitzien en tegelijk vies ruiken. Ook 1 bewustzijnstype kan 2 tegenstrijdige interpretaties geven n.l. de muziek kan mooi klinken maar tegelijker tijd te schel zijn. Er wordt dan tegelijk begeerte en aversie over hetzelfde onderwerp opgeroepen en dit zorgt voor een tegenstrijdigheid. Je hebt zodoende 3 verschillende vormen van onbalans. 
Wat we beschouwen als zijnde bewustzijn is in werkelijkheid, middels verschillende opdelingen en classificaties, een serie kortstondige activiteiten die elkaar zo snel opvolgen en overlappen zodat het lijkt alsof het één geheel is n.l. het bewustzijn. We zijn nauwelijks in staat de afzonderlijke eenheden, die verschillend van aard zijn, te kunnen waarnemen.
Op deze pagina is tot nu toe het opvolgende karakter van bewustzijn beschreven. Het overlappende karakter zit anders in elkaar. Er zijn 4 bewustzijnsgebieden ([[jhana|jhãna's]]) die elkaar overlappen en zodoende een veld van bewustzijn creëren (bhümi). Een onbewust persoon ziet dit veld als een1 geheel en noemt dit in totale zin bewustzijn. Een gevorderd beoefenaar ziet het overlappende karakter en zal niet alleen de jhãna's waarnemen maar in zijn meditatie deze ook ervaren als zijnde afzonderlijke meditatiestadia:
* de jhãna's van het vormgebied (bewustzijn in de zintuiglijke sfeer, kãmãvacaracitta)
* de jhãna's van het vormloze gebied (bewustzijn in de fijnstoffelijke sfeer, rüpãvacaracitta)
* de vipassana jhãna's (bewustzijn in de onstoffelijke sfeer, arüpãvacaracitta)
* de bovenwereldse jhãna's (bovenwerelds bewustzijn, lokuttaracitta)


==Is bewustzijn een uiting van een spirituele staat?==
==Is bewustzijn een uiting van een spirituele staat?==
Overgenomen van "https://dharma-lotus.nl/Speciaal:MobielVerschillen/5595...5617"