dharma-lotus.nl

Bewustzijn: verschil tussen versies

Bewustzijn (bekijk bron)

Versie van 24 dec 2025 09:27

12 bytes verwijderd ,  24 dec 2025 09:27
geen bewerkingssamenvatting
Geen bewerkingssamenvatting
Geen bewerkingssamenvatting
Regel 8: Regel 8:
{{boeddhisme}}
{{boeddhisme}}
In het [[boeddhisme]], en dan met name het [[theravada|Theravada boeddhisme]], vormt het '''bewustzijn''' ([[Pali]]: citta) gezien als de kern van al onze ervaringen. Het is geen vast "[[ik]]" of een eeuwige ziel, maar een reeks vluchtige momenten die elkaar razendsnel opvolgen. Volgens de [[Abhidhamma]], de analytische leer van de Theravada, zijn er in totaal 89 (of 121, afhankelijk van de telling) soorten bewustzijn, elk met een specifieke functie, kwaliteit en rol in het leven. Bewustzijn ontstaat altijd door contact tussen een [[zintuig]], een [[object]] en [[mentale factoren]]. Bewustzijn is geconditioneerd: het ontstaat, bestaat kort en verdwijnt weer, onderhevig aan de [[3 kenmerken van bestaan]]: veranderlijkheid (anicca), lijden (dukkha) en geen-zelf (anatta).  
In het [[boeddhisme]], en dan met name het [[theravada|Theravada boeddhisme]], vormt het '''bewustzijn''' ([[Pali]]: citta) gezien als de kern van al onze ervaringen. Het is geen vast "[[ik]]" of een eeuwige ziel, maar een reeks vluchtige momenten die elkaar razendsnel opvolgen. Volgens de [[Abhidhamma]], de analytische leer van de Theravada, zijn er in totaal 89 (of 121, afhankelijk van de telling) soorten bewustzijn, elk met een specifieke functie, kwaliteit en rol in het leven. Bewustzijn ontstaat altijd door contact tussen een [[zintuig]], een [[object]] en [[mentale factoren]]. Bewustzijn is geconditioneerd: het ontstaat, bestaat kort en verdwijnt weer, onderhevig aan de [[3 kenmerken van bestaan]]: veranderlijkheid (anicca), lijden (dukkha) en geen-zelf (anatta).  
==Bewustzijn is zelfloos==
In de dharma wordt bewustzijn ook benoemd als:
* een werkende kracht (ãrammanam cintetï cittam)
* een instrument (etana cintentï ti cittam)
* een activiteit (cintanamattam cittam)
Wat hierboven beschreven staat laat zien dat bewustzijn een proces is welk in het lichaam zijn beloop heeft. Zolang er conditioneringen zijn zullen waarnemingen een geladen contact afgeven waardoor onbalans ontstaat en de 5 aggregaten-ontstaan der emoties doen oproepen. Dit is een werkende kracht waar we alleen vanuit de inzichtmeditatie invloed op hebben.
We weten ook dat door het scherpen van de concentratie + neutraliteit + observatie we onze focus kunnen scherpen en zodoende bewuster worden. Dit is een instrument waar we wel invloed op hebben.
Maar bewustzijn is bovenal een activiteit van het kennen (van rüpa). Zolang bewustzijn alleen maar gezien wordt als werkende kracht en/of als instrument lijkt het alsof er een individueel karakter aan verbonden is. De werkende kracht in het lichaam en -wij- kunnen bewustzijn gebruiken als instrument. Er is echter geen individu die de activiteit van het kennen (van rüpa) aanzet. De activiteit van het kennen (van rüpa) is het bewustzijn. Bewustzijn is dus de handeling zelf inclusief de werkende kracht en het instrument.
==6 Bewustzijntypen==
In de meest eenvoudige uitleg (die nog steeds klopt) is het bewustzijn al onze 6 zintuigen bij elkaar opgeteld. In een uitgebreidere uitleg is het ook nog wat we met de informatie, die middels deze zintuigen binnenkomen, doen.  Omdat er 6 zintuigen zijn, zijn er ook 6 typen van bewustzijn die elk een activiteit genereren:
* [[Oogbewustzijn]]; Voor een bewuste oogwaarneming zijn nodig: ooggevoeligheid, zichtbaar object, licht en aandacht. Dit zijn de basisvoorwaarden om contact te krijgen tussen de ogen en het object.
Blinde ogen zijn weliswaar ogen maar zijn niet gevoelig voor licht. Ooggevoeligheid is dus een voorwaarde. Aanwezigheid van object is niet voldoende als dit object niet zichtbaar is ook al is er licht. Er kan namelijk iets voor staan zodat het object niet zichtbaar is. Lichtval op het object is eveneens een voorwaarde en tot slot moet er aandacht zijn vanuit de persoon om het object bewust waar te nemen. Is er geen aandacht dan is er wel contact maar onbewust.
De ogen zijn de zintuigen en het oogbewustzijn is de gewaarwording van rüpa met als kenmerk: zien. Deze interactie is volledig neutraal totdat een conditionering wordt aangeraakt. Op dat moment wordt het zien duaal en gaan we rüpa kwalificeren als mooi of lelijk. De opmerking: -het ziet er mooi uit- is dan ook een onjuiste omdat niet rüpa mooi is maar de interpretatie (vanuit de conditionering) van rüpa.
Een vergelijk is te maken met het oorbewustzijn, tongbewustzijn, neusbewustzijn, tastzinbewustzijn en gevoelbewustzijn.
* [[Oorbewustzijn]]; Voor een bewuste oorwaarneming zijn nodig: oorgevoeligheid, hoorbaar geluid, ruimte en aandacht. De oren zijn de zintuigen en het oorbewustzijn is de gewaarwording van rüpa met als kenmerk: horen.
* [[Tongbewustzijn]]; Voor een bewuste tongwaarneming zijn nodig: tonggevoeligheid, waarneembare smaak, vocht en aandacht. De tong is het zintuig en het tongbewustzijn is de gewaarwording van rüpa met als kenmerk: smaak.
* [[Neusbewustzijn]]; Voor een bewuste neuswaarneming zijn nodig: neusgevoeligheid, waarneembaar geur, lucht, aandacht. De neus is het zintuig en het neusbewustzijn is de gewaarwording van rüpa met als kenmerk: ruiken.
* [[Tastzinbewustzijn]]; Voor een bewuste tastwaarneming zijn nodig: lichaamsgevoeligheid, tastbaar object, vorm, aandacht. De tastzin is het zintuig en het tastzinbewustzijn is de gewaarwording van rüpa met als kenmerk: voelen.
* [[Gevoelbewustzijn]]; Voor een bewuste gevoelwaarneming zijn nodig: hartbasis, mentaal object, bhavangha, aandacht. Het gevoel is het zintuig en het gevoelbewustzijn is de gewaarwording van rüpa met als kenmerk: aanvoelen.
{{bewustzijnstypen}}


==De Hoofdindelingen: Werelds- en Bovenwerelds Bewustzijn==
==De Hoofdindelingen: Werelds- en Bovenwerelds Bewustzijn==
Regel 13: Regel 45:
Bewustzijn wordt fundamenteel verdeeld in twee categorieën: werelds en bovenwerelds. Dit onderscheid gaat over of het gebonden is aan de cyclus van [[samsara|geboorte en dood (samsara)]] of leidt tot [[verlichting|bevrijding]].  
Bewustzijn wordt fundamenteel verdeeld in twee categorieën: werelds en bovenwerelds. Dit onderscheid gaat over of het gebonden is aan de cyclus van [[samsara|geboorte en dood (samsara)]] of leidt tot [[verlichting|bevrijding]].  


==Werelds bewustzijn==
===Werelds bewustzijn===


Het Wereld bewustzijn verwijst naar alle [[bewustzijnsmoment|bewustzijnsmomenten]] die binnen de “wereld” (loka) plaatsvinden. Hiermee wordt de wereld van de [[khanda|5 kandha's]] (vorm, gevoel, waarneming, formaties en bewustzijn) bedoeld. Werelds bewustzijn omvat het overgrote deel van onze dagelijkse ervaringen. Het is gebonden aan [[samsara]], heeft wereldse [[object|objecten]] (zintuiglijk of mentaal) en produceert [[karma]]. Voorbeelden: denken, voelen, waarnemen in het dagelijks leven. Kenmerkend voor werelds bewustzijn is:
Het Wereld bewustzijn verwijst naar alle [[bewustzijnsmoment|bewustzijnsmomenten]] die binnen de “wereld” (loka) plaatsvinden. Hiermee wordt de wereld van de [[khanda|5 kandha's]] (vorm, gevoel, waarneming, formaties en bewustzijn) bedoeld. Werelds bewustzijn omvat het overgrote deel van onze dagelijkse ervaringen. Het is gebonden aan [[samsara]], heeft wereldse [[object|objecten]] (zintuiglijk of mentaal) en produceert [[karma]]. Voorbeelden: denken, voelen, waarnemen in het dagelijks leven. Kenmerkend voor werelds bewustzijn is:
Regel 27: Regel 59:
Werelds bewustzijn vormt het overgrote deel van onze mentale activiteit. Ook tijdens het beoefenen van [[mindfulness]] en [[meditatie]] verblijven we grotendeels in het werelds bewustzijn.
Werelds bewustzijn vormt het overgrote deel van onze mentale activiteit. Ook tijdens het beoefenen van [[mindfulness]] en [[meditatie]] verblijven we grotendeels in het werelds bewustzijn.


===Heilzaam, onheilzaam, resultant en funtioneel bewustzijn===
====Heilzaam, onheilzaam, resultant en funtioneel bewustzijn====


Binnen het werelds bewustzijn wordt onderscheid gemaakt op basis van [[silla|morele]] kwaliteit: [[heilzaam]], [[onheilzaam]], [[resultant bewustzijn|resultaat]] en [[functioneel bewustzijn|functioneel]]. Dit bepaalt of het leidt tot geluk of [[4 edele waarheden|lijden]].
Binnen het werelds bewustzijn wordt onderscheid gemaakt op basis van [[silla|morele]] kwaliteit: [[heilzaam]], [[onheilzaam]], [[resultant bewustzijn|resultaat]] en [[functioneel bewustzijn|functioneel]]. Dit bepaalt of het leidt tot geluk of [[4 edele waarheden|lijden]].
Regel 50: Regel 82:
{{Pijl}} [[Werelds bewustzijn]]
{{Pijl}} [[Werelds bewustzijn]]


==Bovenwerelds bewustzijn==
===Bovenwerelds bewustzijn===


Bovenwerelds bewustzijn betekent letterlijk “bewustzijn dat boven de wereld uitgaat” (loka = wereld; uttara = boven, voorbij). Het heeft de volgende unieke kenmerken:
Bovenwerelds bewustzijn betekent letterlijk “bewustzijn dat boven de wereld uitgaat” (loka = wereld; uttara = boven, voorbij). Het heeft de volgende unieke kenmerken:
Regel 80: Regel 112:


{{Tabel: pad- en vruchtbewustzijn}}
{{Tabel: pad- en vruchtbewustzijn}}
===Bewustzijntypen===
In de meest eenvoudige uitleg (die nog steeds klopt) is het bewustzijn al onze 6 zintuigen bij elkaar opgeteld. In een uitgebreidere uitleg is het ook nog wat we met de informatie, die middels deze zintuigen binnenkomen, doen.  Omdat er 6 zintuigen zijn, zijn er ook 6 typen van bewustzijn die elk een activiteit genereren:
{{bewustzijnstypen}}
* [[Oogbewustzijn]]; Voor een bewuste oogwaarneming zijn nodig: ooggevoeligheid, zichtbaar object, licht en aandacht. Dit zijn de basisvoorwaarden om contact te krijgen tussen de ogen en het object.
Blinde ogen zijn weliswaar ogen maar zijn niet gevoelig voor licht. Ooggevoeligheid is dus een voorwaarde. Aanwezigheid van object is niet voldoende als dit object niet zichtbaar is ook al is er licht. Er kan namelijk iets voor staan zodat het object niet zichtbaar is. Lichtval op het object is eveneens een voorwaarde en tot slot moet er aandacht zijn vanuit de persoon om het object bewust waar te nemen. Is er geen aandacht dan is er wel contact maar onbewust.
De ogen zijn de zintuigen en het oogbewustzijn is de gewaarwording van rüpa met als kenmerk: zien. Deze interactie is volledig neutraal totdat een conditionering wordt aangeraakt. Op dat moment wordt het zien duaal en gaan we rüpa kwalificeren als mooi of lelijk. De opmerking: -het ziet er mooi uit- is dan ook een onjuiste omdat niet rüpa mooi is maar de interpretatie (vanuit de conditionering) van rüpa.
Een vergelijk is te maken met het oorbewustzijn, tongbewustzijn, neusbewustzijn, tastzinbewustzijn en gevoelbewustzijn.
* [[Oorbewustzijn]]; Voor een bewuste oorwaarneming zijn nodig: oorgevoeligheid, hoorbaar geluid, ruimte en aandacht. De oren zijn de zintuigen en het oorbewustzijn is de gewaarwording van rüpa met als kenmerk: horen.
* [[Tongbewustzijn]]; Voor een bewuste tongwaarneming zijn nodig: tonggevoeligheid, waarneembare smaak, vocht en aandacht. De tong is het zintuig en het tongbewustzijn is de gewaarwording van rüpa met als kenmerk: smaak.
* [[Neusbewustzijn]]; Voor een bewuste neuswaarneming zijn nodig: neusgevoeligheid, waarneembaar geur, lucht, aandacht. De neus is het zintuig en het neusbewustzijn is de gewaarwording van rüpa met als kenmerk: ruiken.
* [[Tastzinbewustzijn]]; Voor een bewuste tastwaarneming zijn nodig: lichaamsgevoeligheid, tastbaar object, vorm, aandacht. De tastzin is het zintuig en het tastzinbewustzijn is de gewaarwording van rüpa met als kenmerk: voelen.
* [[Gevoelbewustzijn]]; Voor een bewuste gevoelwaarneming zijn nodig: hartbasis, mentaal object, bhavangha, aandacht. Het gevoel is het zintuig en het gevoelbewustzijn is de gewaarwording van rüpa met als kenmerk: aanvoelen.
==Bewustzijn is zelfloos==
In de dharma wordt bewustzijn ook benoemd als:
* een werkende kracht (ãrammanam cintetï cittam)
* een instrument (etana cintentï ti cittam)
* een activiteit (cintanamattam cittam)
Wat hierboven beschreven staat laat zien dat bewustzijn een proces is welk in het lichaam zijn beloop heeft. Zolang er conditioneringen zijn zullen waarnemingen een geladen contact afgeven waardoor onbalans ontstaat en de 5 aggregaten-ontstaan der emoties doen oproepen. Dit is een werkende kracht waar we alleen vanuit de inzichtmeditatie invloed op hebben.
We weten ook dat door het scherpen van de concentratie + neutraliteit + observatie we onze focus kunnen scherpen en zodoende bewuster worden. Dit is een instrument waar we wel invloed op hebben.
Maar bewustzijn is bovenal een activiteit van het kennen (van rüpa). Zolang bewustzijn alleen maar gezien wordt als werkende kracht en/of als instrument lijkt het alsof er een individueel karakter aan verbonden is. De werkende kracht in het lichaam en -wij- kunnen bewustzijn gebruiken als instrument. Er is echter geen individu die de activiteit van het kennen (van rüpa) aanzet. De activiteit van het kennen (van rüpa) is het bewustzijn. Bewustzijn is dus de handeling zelf inclusief de werkende kracht en het instrument.


==Scherpen van het bewustzijn==
==Scherpen van het bewustzijn==
Overgenomen van "https://dharma-lotus.nl/Speciaal:MobielVerschillen/5596"