dharma-lotus.nl

Mentale factoren: verschil tussen versies

Mentale factoren (bekijk bron)

Versie van 28 nov 2025 11:46

1.010 bytes verwijderd ,  28 nov 2025 11:46
geen bewerkingssamenvatting
(Nieuwe pagina aangemaakt met ' ==Mentale factoren== In het boeddhisme is de geest geen abstract “iets” dat toevallig gedachten heeft. De geest is een voortdurend stromend proces van '''mentale factoren''' (Pali: cetasika) die samen met het primaire bewustzijn (citta) opkomen, een fractie van een seconde bestaan en weer verdwijnen, sneller dan een knippering van een oog. Elk moment van ervaren (zien, horen, denken, voelen, blij zijn, boos worden) is niets anders dan éé...')
 
Geen bewerkingssamenvatting
 
(39 tussenliggende versies door dezelfde gebruiker niet weergegeven)
Regel 1: Regel 1:
 
{{#seo:
 
|title=De Mentale Factoren binnen het boeddhisme
|titlemode=append
|keywords=boeddhisme, boeddha, boeddhistisch, Dharma, Pali-canon, Gautama, boeddhist, waarheden, soetra, sutta, Dhamma, meditatie, inzicht, Ivar Mol, Dharma-Lotus, mindfulness, India, Nepal
|description=De Mentale Factoren binnen het boeddhisme 
}}
{{boeddhisme}}


==Mentale factoren==
==Mentale factoren==
Regel 8: Regel 13:
Zo ontstaat wat wij “mijn geest” noemen: een eindeloze rivier van zulke flitsende citta-cetasika-combinaties, geen vast “ik” dat ergens achter de ogen zit te kijken, maar een keten van oorzakelijk verbonden momenten die alleen maar lijkt op een persoon zolang onwetendheid (moha) en zelf-gevoel (māna) meedoen in het pakket.  Door dit proces in [[meditatie]] rechtstreeks waar te nemen, ontdekt men dat er geen eigenaar is van de gedachten, geen blijvend subject achter de emoties; er zijn alleen opkomende en verdwijnende mentale factoren, leeg van een kern, onderhevig aan ontstaan en vergaan. En precies dat heldere zien ([[vipassana]]) van citta en cetasika zoals ze werkelijk zijn, leidt uiteindelijk tot het [[verlichting|einde van lijden]].
Zo ontstaat wat wij “mijn geest” noemen: een eindeloze rivier van zulke flitsende citta-cetasika-combinaties, geen vast “ik” dat ergens achter de ogen zit te kijken, maar een keten van oorzakelijk verbonden momenten die alleen maar lijkt op een persoon zolang onwetendheid (moha) en zelf-gevoel (māna) meedoen in het pakket.  Door dit proces in [[meditatie]] rechtstreeks waar te nemen, ontdekt men dat er geen eigenaar is van de gedachten, geen blijvend subject achter de emoties; er zijn alleen opkomende en verdwijnende mentale factoren, leeg van een kern, onderhevig aan ontstaan en vergaan. En precies dat heldere zien ([[vipassana]]) van citta en cetasika zoals ze werkelijk zijn, leidt uiteindelijk tot het [[verlichting|einde van lijden]].


==Verschillende typen Mentale factoren==
{{Tabel: verschillende typen mentale factoren}}
 
{{Tabel: 7 universele mentale factoren}}
 
{{Tabel: variabele mentale factoren}}


De [[Abhidhamma]] (het derde deel van de [[Pali-canon]]) telt er precies 52 cetasika’s. Deze worden verdeeld in vier hoofdcategorieën:
{{Tabel: onheilzame mentale factoren}}


{| class="wikitable"
{{Tabel: heilzaam mentale factoren}}
!Categorie ||
Aantal Mentale factoren || Zijn deze altijd aanwezig || Voorbeeld
|-
| Sabba-citta-sādhāraṇa || 7 || Ja, in élk bewustzijnsmoment || [[Phassa|contact (phassa)]], [[gevoel|gevoel (vedanā)]], [[Zintuiglijk object|waarneming (saññā)]], [[Cetana|wil (cetanā)]]
|-
| Pakinnaka (verscheidene) || 6 || in de meeste, maar niet alle momenten || [[Vitakka|toepassing (vitakka)]], [[Vicara|volgehouden aandacht (vicāra)]], [[Adhimokkha|beslistheid (adhimokkha)]]
|-
| Akusala (onheilzame factoren) || 14 ||Alleen in onheilzame momenten || Hebzucht (lobha), haat (dosa), onwetendheid (moha), trots (māna), verkeerde visie (diṭṭhi)
|-
| Sobhana (heilzame/schone factoren) || 25 || Alleen in heilzame momenten || Metta, compassie, vreugdevolle deelneming, wijsheid (paññā), vertrouwen (saddhā)
|}


==De zeven universele mentale factoren (altijd aanwezig)==
==Voorbeeld==


Deze zeven zijn in elk bewustzijnsmoment aanwezig, of je nu een verlichte bent of een seriemoordenaar:
Stel, je ziet een mooie taart in een vitrine: Oog + taartvorm + oogbewustzijn → er ontstaat een citta 
Tegelijk komen 7+ universele factoren op 
Dan komen er extra cetasika’s bij: Lobha (begeerte) 
Saññā (herkent: “o, chocoladetaart!”) 
Vedanā (aangenaam gevoel) 
Cetanā (wil om te kopen/eten) 
Misschien ook māna (“ik verdien dit”)


* Phassa; contact tussen zintuig, object en bewustzijn 
Dit hele pakket ontstaat en verdwijnt in een fractie van een seconde. Als je daarna mindful wordt, kan in het volgende bewustzijnsmoment sati (mindfulness) opkomen en lobha verdwijnen.
* Vedanā; gevoel (aangenaam, onaangenaam, neutraal) 
* Saññā; waarneming/herkenning (herkennen van kleur, geluid, “dit is een auto”) 
* Cetanā; wilskracht, intentie (de belangrijkste kammavormende factor)
* Ekaggatā; eenpuntigheid van geest (de concentratie-factor) 
* Jīvitindriya; levensfaculteit (houdt het bewustzijn “levend”) 
* Manasikāra; aandacht richten


Zonder deze zeven kan geen enkel bewustzijnsmoment ontstaan.
==De rol van mentale factoren op het pad naar nibbāna==


==De onheilzame mentale factoren==
In vipassanā-meditatie leer je deze factoren direct waarnemen. Je ziet:Hoe lobha opkomt bij een prettig gevoel 
Deze 14 komen alleen voor wanneer de geest onheilzaam is:
Hoe dosa ontstaat bij een pijnlijke sensatie 
Hoe sati en paññā (wijsheid) geleidelijk de onheilzame factoren verdringen 
Hoe bij diepe jhāna’s bijna alleen sobhana-factoren overblijven 
Hoe bij het pad-moment (magga) alle akusala-cetasika’s voorgoed worden uitgeroeid (eerst bij sotāpatti 3–5 ervan, bij arahantschap alle 14)


{| class="wikitable"
! Factor || Betekenis
|-
| Moha || onwetendheid, verwarring, niet zien van de werkelijkheid
|-
| Ahirika || geen schaamte om kwaad te doen
|-
| Anottappa || geen angst voor de gevolgen van kwaad
|-
| Uddhacca || rusteloosheid, opwinding van de geest
|-
| Lobha || hebzucht, gehechtheid, begeerte
|-
| Diṭṭhi || verkeerde visie (vooral eeuwigheids- of vernietigingsvisie)
|-
| Māna || hoogmoed, verwaandheid
|-
| Dosa || haat, aversie, boosheid
|-
| Issā || afgunst
|-
| Macchariya || gierigheid, niet willen delen
|-
| Kukkucca || wroeging, piekeren over wat je gedaan of nagelaten hebt
|-
| Thīna || traagheid van geest
|-
| Middha || traagheid van lichaam/energie
|-
| Vicikicchā || twijfel, besluiteloosheid, vooral over de Dhamma
|}


Let op: zelfs een “kleine” ergernis bevat dosa, moha en vaak ook nog een paar andere akusala-factoren.
[[Categorie: Boeddhisme]]
Overgenomen van "https://dharma-lotus.nl/Speciaal:MobielVerschillen/5143...5364"