Panchen Lama

Het instituut van de Panchen Lama is een van de meest centrale en invloedrijke spirituele instituties binnen het Tibetaans boeddhisme, specifiek binnen de Gelug-school. Als de op een na hoogste spirituele leider na de Dalai Lama bekleedt de Panchen Lama een unieke positie in de religieuze en culturele geschiedenis van Tibet.

Thubten Choekyi Nyima, de 9e Panchen Lama (1897)

Oorsprong van de Panchem Lama

De titel "Panchen Lama" is een combinatie van de woorden pandita (Sanskriet voor "leraar" of "geleerde") en chenpo (Tibetaans voor "groot"), wat letterlijk "grote leraar" betekent. De Panchen Lama wordt beschouwd als een tulku, een gereïncarneerde lama die bewust herboren wordt uit mededogen om anderen te leiden op het pad naar verlichting. Binnen de Gelug-traditie wordt de Panchen Lama gezien als een emanatie van de Amitabha Boeddha, een van de vijf Dhyani-Boeddha’s, terwijl de Dalai Lama wordt beschouwd als een emanatie van Avalokiteshvara (Chenrezig in het Tibetaans), de bodhisattva van mededogen.

Het instituut van de Panchen Lama vindt zijn oorsprong in de 17e eeuw, tijdens het leven van de vijfde Dalai Lama, Ngawang Lobsang Gyatso (1617–1682), ook wel bekend als de "Grote Vijfde". Hij speelde een cruciale rol in de formalisering van het instituut. De eerste persoon die tijdens zijn leven de titel "Panchen Lama" ontving, was Lobsang Chökyi Gyaltsen (1570–1662), de abt van het Tashilhunpo-klooster in Shigatse. Deze titel werd hem in 1645 verleend door de vijfde Dalai Lama en Altan Khan, een Mongoolse leider, als erkenning voor zijn spirituele en intellectuele verdiensten. Lobsang Chökyi Gyaltsen was de mentor van zowel de vierde als de vijfde Dalai Lama, en zijn benoeming markeerde het begin van een formele reïncarnatielijn voor de Panchen Lama.

Voorafgaand aan deze periode werden de abten van het Tashilhunpo-klooster, dat in 1447 werd gesticht door [1e Dalai Lama: Gendün Drup[Gendun Drup]] (de eerste Dalai Lama, postuum erkend), gekozen door de monniken van het klooster. Pas na de benoeming van Lobsang Chökyi Gyaltsen als de vierde Panchen Lama werd de opvolging georganiseerd via het systeem van reincarnatie, vergelijkbaar met dat van de Dalai Lama. Drie eerdere abten van Tashilhunpo – Khedrup Gelek Pelzang, Sönam Choklang en Ensapa Lobsang Döndrup – werden postuum erkend als de eerste, tweede en derde Panchen Lama’s.

De vijfde Dalai Lama versterkte de positie van de Panchen Lama door Lobsang Chökyi Gyaltsen te vragen het Tashilhunpo-klooster als zijn permanente zetel te accepteren voor toekomstige incarnaties. Sindsdien is Tashilhunpo het spirituele en administratieve centrum van de Panchen Lama’s, waar hun opleiding plaatsvindt en hun gemummificeerde lichamen worden bewaard.

Spirituele en Politieke Rol van de Panchen Lama

De Panchen Lama bekleedt een cruciale rol binnen de Gelug-school, die in de 15e eeuw werd gesticht door Tsongkhapa. Hoewel de Dalai Lama wordt gezien als de hoogste spirituele en vaak ook politieke leider van Tibet, is de Panchen Lama de op een na hoogste spirituele autoriteit. De Panchen Lama is traditioneel verantwoordelijk voor het Tashilhunpo-klooster en heeft religieuze en soms wereldlijke macht over de regio Tsang, met Shigatse als centrum, onafhankelijk van de Ganden Phodrang-autoriteit van de Dalai Lama in Lhasa.

De spirituele betekenis van de Panchen Lama ligt in zijn rol als een emanatie van Amitabha, wat hem in sommige contexten een hogere religieuze status geeft dan de Dalai Lama, die een bodhisattva (Avalokiteshvara) vertegenwoordigt. Sommige aanhangers van de Panchen Lama beweren zelfs dat zijn spirituele status superieur is, omdat een Dhyani-Boeddha een hogere graad van verlichting vertegenwoordigt dan een bodhisattva. Dit argument wordt echter vooral gebruikt in tijden van spanning tussen de aanhangers van beide lama’s en is niet universeel geaccepteerd.

Politiek gezien heeft de Panchen Lama soms een tegenwicht gevormd tegen de macht van de Dalai Lama. Een belangrijk moment in de geschiedenis was in 1728, toen de Chinese keizer Yongzheng de vijfde Panchen Lama, Lobsang Yeshe, wereldlijke macht over de provincie Tsang en West-Tibet verleende. Dit was een strategische zet om de macht van de Dalai Lama te beperken en interne verdeeldheid binnen de Gelug-hiërarchie te creëren. Deze machtsverdeling leidde in de daaropvolgende eeuwen herhaaldelijk tot spanningen en verzwakte de Tibetaanse positie, vooral tot aan 1959.

Relatie tussen de Panchen Lama en de Dalai Lama

De relatie tussen de Panchen Lama en de Dalai Lama is complex en wordt gekenmerkt door een wisselwerking van spirituele samenwerking, wederzijdse erkenning en soms politieke rivaliteit. Traditioneel spelen beide lama’s een sleutelrol in elkaars reïncarnatieproces. De Panchen Lama is vaak betrokken bij de zoektocht naar en erkenning van de nieuwe Dalai Lama, terwijl de Dalai Lama een vergelijkbare rol speelt bij de selectie van de nieuwe Panchen Lama. Deze wederzijdse afhankelijkheid weerspiegelt hun spirituele band, maar heeft ook geleid tot politieke en culturele spanningen, vooral in tijden van externe inmenging, zoals door de Chinese overheid.

historische Voorbeelden van Wederzijdse Erkenning

• De Vijfde Dalai Lama en Vierde Panchen Lama: Lobsang Chökyi Gyaltsen, de eerste officieel erkende Panchen Lama, was de mentor van de vijfde Dalai Lama. Deze nauwe band legde de basis voor de wederzijdse erkenningstraditie. De vijfde Dalai Lama selecteerde ook de vijfde Panchen Lama.

• De zevende Dalai Lama en Zesde Panchen Lama: De zevende Dalai Lama, Kälsang Gyatso, speelde een sleutelrol in de selectie van de zesde Panchen Lama, die op zijn beurt betrokken was bij de erkenning van de achtste Dalai Lama.

• De achtste Dalai Lama en Zevende Panchen Lama: In 1784 benoemde de achtste Dalai Lama Jampäl Gyatso zijn driejarige neef tot de zevende Panchen Lama, wat de laatste keer was dat een Dalai Lama een doorslaggevende stem had in dit proces.

Hoewel populaire literatuur vaak suggereert dat de Dalai Lama en Panchen Lama altijd een doorslaggevende rol spelen in elkaars selectie, is de historische realiteit genuanceerder. De wederzijdse erkenning was niet altijd exclusief en werd vaak beïnvloed door politieke factoren, zoals de inmenging van de Qing-dynastie of interne rivaliteiten binnen Tibet.

De spirituele band tussen de twee lama’s is geworteld in hun respectievelijke emanaties: Avalokiteshvara voor de Dalai Lama en Amitabha voor de Panchen Lama. Deze band wordt versterkt door hun gedeelde toewijding aan de Gelug-traditie en hun rol in het behoud van de boeddhistische leer. De Panchen Lama wordt vaak gezien als een leraar en spirituele gids voor de Dalai Lama, zoals Lobsang Chökyi Gyaltsen was voor de vijfde Dalai Lama. Tegelijkertijd heeft de Dalai Lama, als de hoogste leider van de Gelug-school, vaak een leidende rol in de erkenning van de Panchen Lama’s reïncarnatie.

Politieke Spanningen

Ondanks hun spirituele band zijn er periodes geweest van politieke spanningen tussen de Dalai Lama en de Panchen Lama, vaak aangewakkerd door externe krachten. Een opmerkelijk voorbeeld is de 18e eeuw, toen de Qing-dynastie de Panchen Lama gebruikte om de macht van de Dalai Lama te beperken. In de 20e eeuw speelde de negende Panchen Lama, Thubten Choekyi Nyima, een controversiële rol door zijn banden met de Chinese autoriteiten en zijn vlucht naar Peking, deels vanwege onenigheid over hervormingen in Tibet.

In de moderne tijd is de relatie verder gecompliceerd door de Chinese inmenging. Na de dood van de tiende Panchen Lama in 1989 benoemde de veertiende Dalai Lama, Tenzin Gyatso, in 1995 de zesjarige Gedhun Choekyi Nyima als de elfde Panchen Lama. Kort daarna werd deze jongen, samen met zijn familie, ontvoerd door de Chinese autoriteiten en is sindsdien vermist. De Chinese regering benoemde vervolgens Gyaincain Norbu als een alternatieve Panchen Lama, die door veel Tibetanen en de Dalai Lama niet wordt erkend. Deze controverse heeft de traditionele relatie tussen de twee lama’s ernstig verstoord en wordt gezien als een poging van China om controle te krijgen over het reïncarnatieproces van zowel de Panchen Lama als de toekomstige Dalai Lama.

Belangrijke Panchen Lama's

Een overzicht van de belangrijkste Panchen Lama's.

Khedrup Gelek Pelzang (1385–1438) – Eerste Panchen Lama (postuum erkend)

Khedrup Je, zoals hij vaak wordt genoemd, was een van de voornaamste discipelen van Tsongkhapa, de oprichter van de Gelug-school. Geboren in 1385, werd hij een vooraanstaand geleerde en meditatieleraar. Hij diende als abt van het Ganden-klooster en later als de eerste abt van het Tashilhunpo-klooster, dat in 1447 werd gesticht door Gendun Drup, de eerste Dalai Lama (postuum erkend). Khedrup Je werd pas na de 17e eeuw postuum erkend als de eerste Panchen Lama, toen het reïncarnatiesysteem werd geformaliseerd.

Khedrup Je was een sleutelfiguur in het consolideren van de Gelug-filosofie. Hij schreef uitgebreide commentaren op de werken van Tsongkhapa, met name over de Madhyamaka-filosofie en tantrische praktijken. Zijn geschriften, zoals zijn commentaren op de Kalachakra Tantra, waren invloedrijk in het verspreiden van de Gelug-leer. Hij speelde ook een cruciale rol in de oprichting van het Tashilhunpo-klooster als een centrum van leren en meditatie.

Als een van Tsongkhapa’s naaste discipelen legde Khedrup Je de intellectuele en spirituele basis voor de Gelug-school. Zijn postume erkenning als de eerste Panchen Lama benadrukt zijn blijvende invloed op de traditie.

Sönam Choklang (1439–1504) – Tweede Panchen Lama (postuum erkend)

Sönam Choklang was een monnik en geleerde die diende als abt van het Tashilhunpo-klooster. Hij werd geboren in 1439 en was actief in een periode waarin de Gelug-school zich verder ontwikkelde en groeide in invloed. Net als Khedrup Je werd hij postuum erkend als de tweede Panchen Lama.

Sönam Choklang was een belangrijke leraar binnen de Gelug-traditie en droeg bij aan de verspreiding van Tsongkhapa’s leer door zijn onderricht en bestuur van Tashilhunpo. Hij legde de nadruk op monastieke discipline en filosofische studie, in lijn met Tsongkhapa’s hervormingen.

Hoewel minder gedocumenteerd dan Khedrup Je, speelde Sönam Choklang een belangrijke rol in het versterken van Tashilhunpo als een centrum van Gelug-geleerdheid. Zijn erkenning als Panchen Lama versterkt de continuïteit van het instituut.

Ensapa Lobsang Döndrup (1505–1568) – Derde Panchen Lama (postuum erkend)

Ensapa Lobsang Döndrup, geboren in 1505, was een vooraanstaand Gelug-geleerde en meditatieleraar. Hij diende als abt van Tashilhunpo en stond bekend om zijn diepe spirituele realisaties. Hij werd postuum erkend als de derde Panchen Lama.

Ensapa was een productief schrijver en zijn werken over de Lamrim (de stadia van het pad naar verlichting) en tantrische praktijken waren invloedrijk. Hij combineerde filosofische studie met intensieve meditatie, wat de Gelug-traditie kenmerkt. Hij schreef ook een beknopte versie van Tsongkhapa’s Lamrim Chenmo, die toegankelijker was voor monniken en leken.

Ensapa’s bijdragen versterkten de reputatie van Tashilhunpo als een centrum van zowel intellectuele als spirituele excellentie. Zijn geschriften blijven een belangrijke bron voor Gelug-beoefenaars.

Lobsang Chökyi Gyaltsen (1570–1662) – Vierde Panchen Lama

Lobsang Chökyi Gyaltsen is de eerste persoon die tijdens zijn leven de titel "Panchen Lama" ontving, verleend in 1645 door de vijfde Dalai Lama, Ngawang Lobsang Gyatso, en Altan Khan. Geboren in 1570, was hij een eminente geleerde en de abt van Tashilhunpo. Hij was ook de mentor van zowel de vierde als de vijfde Dalai Lama, wat zijn cruciale rol in de Gelug-hiërarchie onderstreept.

Lobsang Chökyi Gyaltsen schreef talrijke filosofische en liturgische teksten, waaronder gebeden en commentaren op tantrische praktijken. Hij speelde een sleutelrol in het formaliseren van de reïncarnatielijn van de Panchen Lama door Tashilhunpo als de permanente zetel voor toekomstige incarnaties te accepteren. Zijn nauwe band met de vijfde Dalai Lama versterkte de samenwerking tussen de twee instituten.

Als de eerste officieel erkende Panchen Lama legde Lobsang Chökyi Gyaltsen de basis voor het moderne instituut. Zijn spirituele en intellectuele autoriteit maakten hem tot een centrale figuur in de consolidatie van de Gelug-school tijdens een periode van politieke en religieuze onrust in Tibet.

Lobsang Yeshe (1663–1737) – Vijfde Panchen Lama

Lobsang Yeshe, geboren in 1663, werd geselecteerd als de vijfde Panchen Lama door de vijfde Dalai Lama. Hij was actief in een tijd waarin de Qing-dynastie haar invloed in Tibet begon uit te breiden.

In 1728 verleende de Chinese keizer Yongzheng hem wereldlijke macht over de provincie Tsang en West-Tibet, waardoor hij een belangrijke politieke speler werd naast de Dalai Lama. Lobsang Yeshe was ook een gerespecteerd leraar en droeg bij aan de verdere ontwikkeling van Tashilhunpo als een centrum van Gelug-leer.

Zijn politieke rol markeerde een keerpunt in de geschiedenis van de Panchen Lama, waarbij het instituut niet alleen spirituele maar ook wereldlijke autoriteit kreeg. Dit leidde echter ook tot spanningen met de Dalai Lama, omdat de Qing-dynastie deze machtsverdeling gebruikte om verdeeldheid te zaaien.

Lobsang Palden Yeshe (1738–1780) – Zesde Panchen Lama

Geboren in 1738, was Lobsang Palden Yeshe een charismatische en invloedrijke leider. Hij werd erkend door de zevende Dalai Lama en speelde een belangrijke rol in zowel spirituele als diplomatieke zaken.

Lobsang Palden Yeshe was een gerenommeerd geleerde en schreef werken over boeddhistische filosofie en praktijk. Hij is vooral bekend om zijn reis naar Peking in 1780, op uitnodiging van de Qianlong-keizer, om de keizerlijke verjaardag te vieren. Dit was een zeldzame gebeurtenis voor een hoge Tibetaanse lama en versterkte de banden tussen Tibet en de Qing-dynastie. Helaas overleed hij in Peking, mogelijk aan pokken, wat leidde tot speculaties over politieke intriges.

Zijn bezoek aan Peking benadrukte de groeiende invloed van de Qing-dynastie op Tibetaanse zaken en de delicate balans tussen spirituele en politieke rollen van de Panchen Lama. Zijn geschriften en leringen blijven een belangrijke bron binnen de Gelug-traditie.

Thubten Choekyi Nyima (1883–1937) – Negende Panchen Lama

Geboren in 1883, was Thubten Choekyi Nyima een controversiële figuur vanwege zijn complexe relatie met de dertiende Dalai Lama en de Chinese autoriteiten. Zijn periode viel samen met een tijd van politieke instabiliteit in Tibet, met toenemende Chinese en Britse invloeden.

Thubten Choekyi Nyima was betrokken bij pogingen om de Tibetaanse samenleving te moderniseren, maar zijn samenwerking met Chinese autoriteiten leidde tot spanningen met de dertiende Dalai Lama. In 1923 vluchtte hij naar China, waar hij tot aan zijn dood in 1937 verbleef. Tijdens zijn ballingschap probeerde hij de Tibetaanse zaak te bevorderen, maar zijn banden met de Chinese regering maakten hem impopulair onder veel Tibetanen.

Zijn ballingschap en samenwerking met China markeerden een dieptepunt in de relatie tussen de Panchen Lama en de Dalai Lama. Het illustreerde ook de kwetsbaarheid van het instituut voor externe politieke inmenging.

Lobsang Trinley Lhündrup Chökyi Gyaltsen (1938–1989) – Tiende Panchen Lama

Geboren in 1938 in Amdo, was de tiende Panchen Lama een sleutelfiguur in de moderne geschiedenis van Tibet, vooral tijdens de Chinese bezetting na 1950. Hij werd erkend door de dertiende Dalai Lama en groeide op in een tijd van grote politieke omwentelingen.

De tiende Panchen Lama koos ervoor om in Tibet te blijven na de Chinese invasie, in tegenstelling tot de veertiende Dalai Lama, die in 1959 naar India vluchtte. Hij probeerde te bemiddelen tussen de Tibetaanse bevolking en de Chinese autoriteiten, maar zijn pogingen om hervormingen door te voeren leidden tot zijn gevangenschap van 1962 tot 1978. In 1962 diende hij een petitie van 70.000 karakters in bij de Chinese regering, waarin hij de onderdrukking van de Tibetaanse cultuur en religie bekritiseerde. Na zijn vrijlating speelde hij een rol in het herstel van Tibetaanse kloosters en pleitte hij voor religieuze vrijheid.

De tiende Panchen Lama wordt door veel Tibetanen gezien als een held vanwege zijn moed om de Chinese autoriteiten te confronteren, ondanks persoonlijke risico’s. Zijn dood in 1989, kort na een kritische toespraak, leidde tot speculaties over vergiftiging, hoewel dit nooit is bewezen.

Gedhun Choekyi Nyima (geb. 1989) en Gyaincain Norbu (geb. 1990) – Elfde Panchen Lama (controverse)

Na de dood van de tiende Panchen Lama in 1989 begon de zoektocht naar zijn reïncarnatie. In 1995 erkende de veertiende Dalai Lama de zesjarige Gedhun Choekyi Nyima, geboren op 25 april 1989, als de elfde Panchen Lama. Kort daarna werd Gedhun Choekyi Nyima, samen met zijn familie, door de Chinese autoriteiten ontvoerd en is sindsdien vermist. Hij wordt vaak de “jongste politieke gevangene ter wereld” genoemd. De Chinese regering benoemde vervolgens Gyaincain Norbu, geboren in 1990, als een alternatieve Panchen Lama, die door de meeste Tibetanen en de Dalai Lama niet wordt erkend.

Gedhun Choekyi Nyima heeft geen publieke rol kunnen spelen vanwege zijn verdwijning. De Chinese autoriteiten beweren dat hij een “normaal leven” leidt, maar zijn verblijfplaats blijft onbekend. Gyaincain Norbu, daarentegen, wordt door de Chinese regering gepromoot als de officiële Panchen Lama. Hij bekleedt functies zoals vice-voorzitter van de Chinese Boeddhistische Vereniging en verschijnt in door de staat geregisseerde evenementen, waar hij vaak de Communistische Partij looft.

De controverse rond de elfde Panchen Lama is een symbool van de bredere strijd om religieuze en culturele autonomie in Tibet. Gedhun Choekyi Nyima wordt door veel Tibetanen gezien als de legitieme Panchen Lama, terwijl Gyaincain Norbu’s benoeming wordt beschouwd als een poging van China om controle te krijgen over het reïncarnatieproces van hoge lama’s, inclusief de toekomstige Dalai Lama.

Hedendaagse Controverse en de Toekomst

De verdwijning van Gedhun Choekyi Nyima in 1995 en de benoeming van een door China gesteunde Panchen Lama hebben geleid tot een ongekende crisis in het instituut van de Panchen Lama. De Chinese regering claimt het recht om de reïncarnaties van hoge lama’s, inclusief de Dalai Lama en Panchen Lama, te controleren, onder meer via de "Gouden Urn"-methode, een procedure die in 1792 werd ingevoerd door de Qianlong-keizer om nepotisme tegen te gaan. Deze methode wordt door veel Tibetanen betwist als een inbreuk op hun spirituele autonomie.

De veertiende Dalai Lama heeft verklaard dat hijzelf de enige legitieme autoriteit is om zijn opvolger te kiezen en dat zijn reïncarnatie niet zal plaatsvinden in een door China gecontroleerd gebied. Hij heeft ook gesuggereerd dat de traditie van de Dalai Lama mogelijk eindigt met hem, of dat zijn opvolger een vrouw zou kunnen zijn, om de Chinese inmenging te omzeilen. Deze uitspraken hebben de spanningen met de Chinese autoriteiten verder verhoogd, die de door hen benoemde Panchen Lama willen gebruiken om een door China gecontroleerde Dalai Lama te selecteren.

De door China benoemde Panchen Lama, Gyaincain Norbu, wordt door veel Tibetanen gezien als een politieke figuur zonder spirituele autoriteit. Hij bekleedt functies zoals vice-voorzitter van de Chinese Boeddhistische Vereniging en parlementair adviseur, en zijn publieke optredens worden vaak gekenmerkt door lof voor de Communistische Partij. Dit contrasteert sterk met de traditionele rol van de Panchen Lama als een spirituele leider.

Conclusie

Het instituut van de Panchen Lama, ontstaan in de 17e eeuw onder de vijfde Dalai Lama, is een essentieel onderdeel van de Gelug-traditie en de Tibetaanse cultuur. De Panchen Lama, als emanatie van Amitabha, heeft een unieke spirituele en soms politieke rol, met het Tashilhunpo-klooster als zijn basis. De relatie met de Dalai Lama is historisch gezien gebaseerd op wederzijdse erkenning en spirituele samenwerking, maar is ook gekenmerkt door periodes van spanning, vooral door externe inmenging van mogendheden zoals de Qing-dynastie en de moderne Chinese staat.

De huidige crisis rond de elfde Panchen Lama onderstreept de uitdagingen waarmee het instituut wordt geconfronteerd in een tijd van politieke onderdrukking en culturele assimilatie. De verdwijning van Gedhun Choekyi Nyima en de benoeming van een door China gesteunde Panchen Lama hebben niet alleen de traditionele band met de Dalai Lama verstoord, maar ook de bredere spirituele autonomie van het Tibetaanse boeddhisme bedreigd. Desondanks blijft de Panchen Lama een symbool van hoop en spirituele continuïteit voor veel Tibetanen, en de strijd om zijn erkenning weerspiegelt de bredere strijd voor Tibetaanse identiteit en zelfbeschikking.