Mededogen

Overzicht van alle boeddhistische onderwerpen

Vipassana meditatie retraite op Ekãyano

Boeddhistische Pelgrimage (India/Nepal)

In het Nederlands gebruiken we vaak compassie en mededogen vaak door elkaar. In het boeddhisme zit er een duidelijk verschil in. Er is een subtiel maar belangrijk onderscheid, en verschillende scholen leggen verschillende accenten.

Het verschil tussen Compassie en mededogen

Stel je ziet een kind huilen omdat het gevallen is.

• Mededogen: je voelt pijn in je eigen borst, je wordt emotioneel meegezogen, je wilt het kind troosten omdat je het zelf bijna niet kunt verdragen. Mededogen is het hart dat geraakt wordt door het lijden van een ander (empathie + emotie).
• Compassie: je voelt het lijden, maar je blijft helder; je tilt het kind op, bekijkt de wond, troost én zorgt dat het weer veilig verder kan spelen. Compassie is het vaste besluit om dat lijden daadwerkelijk te beëindigen (empathie + wijsheid + daadkracht).

Nederlands	Pali	Sanskriet	Letterlijke betekenis
Mededogen	anukampā	anukampā	“mee-trillen”, “mee-lijden”, zich laten raken
Compassie	karuṇā	karuṇā	“actief willen dat lijden ophoudt”

Hoe kijken de verschillende boeddhistische stromingen naar Compassie en mededogen

Stroming	Hoofdterm	Accent
Theravāda	compassie	grenzeloze, heldere wens dat lijden ophoudt.
	mededogen	wordt soms gebruikt voor het “meevoelen” van de Boeddha, maar karuṇā is de hoogste term.
Mahāyāna	compassie	wordt enorm opgewaardeerd tot mahākaruṇā (grote compassie). Is samen met wijsheid de essentie van het bodhisattva-pad.
	mededogen	Komt bijna niet voor; compassie is het allerbelangrijkste
Zuivere land	compassie en mededogen	in het dagelijks gebruik worden ze samen één begrip: “liefdevolle compassie”
Zen	compassie	men benadrukt dat echte compassie spontaan opkomt vanuit lege geest, zonder sentiment
	mededogen	Komt bijna niet voor; compassie is het allerbelangrijkste
Vajrayana	compassie en mededogen	worden samengevoegd en vormen de kern van het bodhisattva-ideaal
Dzogchen	compassie	Gaat nog een stap verder: compassie is geen activiteit, maar de spontane energie van leegte zelf
	mededogen	Komt bijna niet voor; compassie is het allerbelangrijkste

Gedicht

Het beroemde mahāyāna-gedicht van Śāntideva (Bodhi­caryāvatāra 1.19-20) laat perfect het verschil zien:

Zolang er wezens zijn die lijden,

zolang blijft mijn hart geraakt (anukampā).

Maar omdat ik zelf nog niet vrij ben,

is mijn compassie (karuṇā) nog beperkt.

Wanneer ik volledig verlicht ben,

zal mijn compassie volmaakt en onbelemmerd zijn.”

Mededogen

Mededogen (karunã) is 1 van de 4 onbegrensde gemoedstoestanden. De tegenpool van mededogen is lijden en het karakter van mededogen is het niet kunnen verdragen van lijden. De actie is dan om het lijden te stoppen en dit kan op vele manieren. Karunã is een op zichzelf staande gemoedstoestand en is in tegenstelling tot liefdevolle vriendelijkheid en gelijkmoedigheid niet continue aanwezig. Zo kan mededogen niet tegelijk aanwezig zijn met medevreugde (Abhidhamma II, 21). Een valkuil in het ontwikkelen van mededogen is medelijden waarbij er inmenging plaatsvindt met emotie of gemoedstoestand van iemand anders.

De 4 onbegrensde gemoedstoestanden zijn

• liefdevolle vriendelijkheid
• gelijkmoedigheid
• mededogen
• medevreugde

lees meer over dit onderwerp op: De 4 onbegrensde gemoedstoestanden.

Het verschil tussen Mededogen en Medelijden

Medelijden en mededogen lijken op het eerste gezicht op elkaar: in beide gevallen word je geraakt door het lijden van een ander. Maar als je goed kijkt, liggen ze mijlenver uit elkaar. Medelijden ontstaat wanneer je het leed van iemand ziet en je er een zwaar, soms bijna drukkend gevoel van krijgt. Er zit vaak een onuitgesproken “arm jij” in, een lichte neerbuigende toon, alsof je zelf boven het lijden staat en de ander eronder. Je voelt je rot, je kunt een brok in je keel krijgen, je wilt het liefst wegkijken of snel iets troostends zeggen om dat ongemakkelijke gevoel bij jezelf weg te krijgen. Medelijden kost energie, het trekt je omlaag, het maakt je soms zelfs een beetje moedeloos of machteloos. En eerlijk is eerlijk: er zit vaak een vleugje eigenbelang in (“ik ben blij dat mij dit niet overkomt”).

Mededogen werkt anders. Het begint wel met geraakt worden, maar dat raken gebeurt op ooghoogte. Je ziet het lijden, je voelt het mee, maar je verdrinkt er niet in. Er blijft ruimte, helderheid en kracht over. In plaats van “ocharm” denk je onwillekeurig: “Dit zou niet hoeven, moge dit ophouden.” Mededogen maakt je niet kleiner en de ander ook niet; het maakt jullie allebei groter. Het geeft een stille vastberadenheid: als er iets is wat ik kan doen – een luisterend oor, een helpende hand, een gebed of een wens – dan doe ik dat. En als er op dit moment niets te doen valt, blijft de wens zuiver en onbelemmerd in je hart hangen, zonder dat het je uitput.

• Medelijden zegt: “Wat erg dat jou dit overkomt.”
• Mededogen zegt: “Ik zie dit lijden en ik wens met heel mijn hart dat het eindigt – voor jou, voor iedereen.”Medelijden maakt moe en zwaar. Mededogen maakt zacht en sterk tegelijk.Kortom: medelijden is een emotie die je vaak liever kwijt dan rijk bent. Mededogen is een kracht die je juist steeds rijker maakt naarmate je hem meer toelaat.

De Boeddha zegt in de sutta’s:

echte karuṇā is nooit week of sentimenteel.

Het is “het niet kunnen verdragen dat wezens lijden”,

gekoppeld aan wijsheid.