|
Dharma-Lotus is een boeddhistische organisatie met 6 vestigingen in Nederland en een | retraitecentrum (Ekãyano) in Noord-Frankrijk |
 |  | Abonneer op onze Nieuwsbrief |
Bewustzijnsmoment
In het Theravada boeddhisme vormt het concept van het bewustzijnsmoment (Pali: citta) een kernonderdeel van de analyse van de geest en het bewustzijn. Dit idee biedt een gedetailleerd raamwerk om te begrijpen hoe bewustzijn functioneert als een vluchtige, discrete eenheid.
Wat is een Bewustzijnsmoment
Een bewustzijnsmoment, of citta, verwijst naar een enkel, ondeelbaar moment van bewustzijn. In tegenstelling tot westerse opvattingen van bewustzijn als een continue stroom of een stabiel 'ik', ziet het Boeddhisme bewustzijn als een reeks van uiterst korte, opeenvolgende eenheden. Elk citta ontstaat, bestaat even, en verdwijnt dan onmiddellijk, om plaats te maken voor het volgende. Deze momenten zijn zo vluchtig dat ze miljarden keren per seconde kunnen voorkomen – een idee dat de Boeddha's leer (dharma) van anicca (veranderlijkheid) onderstreept. Volgens de Abhidhamma, de 'hogere leer' die de Dhamma systematiseert, is een citta niet geïsoleerd; het wordt altijd vergezeld door cetasika (mentale factoren), zoals aandacht, gevoel, waarneming en intentie.
Samen vormen citta en cetasika een functionele eenheid die een specifiek object ervaart, zoals een zichtbaar object, een geluid of een gedachte. Er zijn 89 (of in sommige analyses 121) soorten citta, geclassificeerd op basis van hun morele kwaliteit. Daarvan zijn er 4:
- heilzaam (kusala)
- onheilzaam (akusala)
- resultaat (vipaka)
- functioneel (functioneel)
en het niveau van bewustzijn.
Voorbeeld
Stel je voor dat je een appel ziet: het oogbewustzijn ontstaat als een citta contact legt tussen de ogen en de appel. De ogen is een zintuigpoort waarmee het oogbewustzijn een bewuste waarneming van een object kan zien. Voor een bewuste oogwaarneming zijn nodig:
- ooggevoeligheid
- een zichtbaar object
- licht
- aandacht
Deze samenkomst is het bewustzijnsproces en illustreert hoe de geest geen vaste entiteit is, maar een dynamische keten van momenten.
De Rol in de Abhidhamma-Analyse
De Abhidhamma Pitaka breekt de werkelijkheid af in ultieme realiteiten. Elk bewustzijnsmoment is een ultieme waarheid die niet verder reduceerbaar is en dient als basis voor het begrijpen van Niet-zelf (anatta). Er is geen blijvend 'ik' dat deze momenten bezit; ze zijn louter condities die afhankelijk ontstaan. In meditatie helpt dit inzicht om gehechtheid los te laten. Door vipassana te beoefenen, observeer je de opkomst en ondergang van deze bewustzijnsmomenten, wat leidt tot het doorbreken van illusies over continuïteit.
De Structuur van een Bewustzijnsproces
Een typisch bewustzijnsproces bij zintuiglijke waarneming omvat meerdere bewustzijnsmomenten in een vaste samenkomst en volgorde. Deze samenkomst duurt slechts fracties van een seconde, maar elk citta draagt bij aan de vorming van karma en conditioneert toekomstige momenten. In droomloze slaap of diepe meditatie domineert bhavanga, wat de continuïteit van het leven verklaart zonder een permanent zelf.
| Volgorde | Naam Bewustzijnsmoment | Functie | Beschrijving |
|---|---|---|---|
| 1 | Atīta-Bhavanga (Voorbijgaand Bhavanga) | Trilling van de levensstroom | De onderstroom van bewustzijn wordt verstoord door een nieuw object. |
| 2 | Bhavanga-Calana (Trillend Bhavanga) | Trilling | De bhavanga-stroom trilt door de impact van het object. |
| 3 | Bhavanga-Upaccheda (Onderbreking Bhavanga) | Onderbreking | De bhavanga-stroom stopt volledig. |
| 4 | Pañcadvārāvajjana (Zintuigdeur-Aandacht) | Aandacht verschuiven naar de zintuigdeur | De geest richt zich op de zintuigdeur (bijv. oog). |
| 5 | Pañca-Viññāṇa (Zintuigbewustzijn, bijv. Cakkhu-Viññāṇa) | Zuivere registratie van het object | Het object wordt puur waargenomen via het zintuig (geen interpretatie). |
| 6 | Sampaticchana (Ontvangst) | Ontvangen | Het object wordt ontvangen door de geest. |
| 7 | Santīraṇa (Onderzoek) | Onderzoeken | Het object wordt onderzocht (bijv. kleur, vorm). |
| 8 | Voṭṭhapana (Bepaling) | Bepalen | De geest bepaalt het type object en schakelt over naar mentale verwerking. |
| 9-15 | Javana (Impuls, 7 keer) | Karma-productie | De kern: heilzame/onheilzame reacties; hier ontstaat karma (kusala/akusala). |
| 16-17 | Tadārammaṇa (Registratie, 2 keer) | Registratie/nagenieten | Het object wordt 'nagevoeld' of geregistreerd (alleen bij sterke objecten). |
| - | Terug naar Bhavanga | Levenscontinuüm | De stroom keert terug naar de rusttoestand. |