Bewustzijnsmoment
In het Theravada boeddhisme vormt het concept van het bewustzijnsmoment (Pali: citta) een kernonderdeel van de analyse van de geest en het bewustzijn. Dit idee biedt een gedetailleerd raamwerk om te begrijpen hoe bewustzijn functioneert als een vluchtige, discrete eenheid.
Wat is een Bewustzijnsmoment
Een bewustzijnsmoment, of citta, verwijst naar een enkel, ondeelbaar moment van bewustzijn. In tegenstelling tot westerse opvattingen van bewustzijn als een continue stroom of een stabiel 'ik', ziet het Boeddhisme bewustzijn als een reeks van uiterst korte, opeenvolgende eenheden. Elk citta ontstaat, bestaat even, en verdwijnt dan onmiddellijk, om plaats te maken voor het volgende. Deze momenten zijn zo vluchtig dat ze miljarden keren per seconde kunnen voorkomen – een idee dat de Boeddha's leer (dharma) van anicca (veranderlijkheid) onderstreept. Volgens de Abhidhamma, de 'hogere leer' die de Dhamma systematiseert, is een citta niet geïsoleerd; het wordt altijd vergezeld door cetasika (mentale factoren), zoals aandacht, gevoel, waarneming en intentie.
Samen vormen citta en cetasika een functionele eenheid die een specifiek object ervaart, zoals een zichtbaar object, een geluid of een gedachte. Er zijn 89 (of in sommige analyses 121) soorten citta, geclassificeerd op basis van hun morele kwaliteit. Daarvan zijn er 5:
- het niveau van bewustzijn
- heilzaam (kusala)
- onheilzaam (akusala)
- resultaat (vipaka)
- functioneel (functioneel)
Voorbeeld
Stel je voor dat je een appel ziet: het oogbewustzijn ontstaat als een citta contact legt tussen de ogen en de appel. De ogen is een zintuigpoort waarmee het oogbewustzijn een bewuste waarneming van een object kan zien. Voor een bewuste oogwaarneming zijn nodig:
- ooggevoeligheid
- een zichtbaar object
- licht
- aandacht
Deze samenkomst is het bewustzijnsproces en illustreert hoe de geest geen vaste entiteit is, maar een dynamische keten van momenten.
De Rol in de Abhidhamma-Analyse
De Abhidhamma Pitaka breekt de werkelijkheid af in ultieme realiteiten. Elk bewustzijnsmoment is een ultieme waarheid die niet verder reduceerbaar is en dient als basis voor het begrijpen van Niet-zelf (anatta). Er is geen blijvend 'ik' dat deze momenten bezit; ze zijn louter condities die afhankelijk ontstaan. In meditatie helpt dit inzicht om gehechtheid los te laten. Door vipassana te beoefenen, observeer je de opkomst en ondergang van deze bewustzijnsmomenten, wat leidt tot het doorbreken van illusies over continuïteit.
Het Cognitieve Proces
Het Cognitieve proces is hoe bewustzijn werkt in de waarneming. Bewustzijn speelt zich af in een razendsnel proces, met een rusttoestand en verschillende actieve fasen. Deze rusttoestand is het levenscontinuüm, een passief resultant bewustzijn dat de geest in stand houdt tussen de verschillende ervaringen. Het Levenscontinuüm kan onderbroken worden door het cognitieve proces.
Het cognitieve proces (Pali: citta-vīthi, letterlijk “reeks van bewustzijn”) is een razendsnelle opeenvolging van bewustzijnsmomenten die ontstaat wanneer een object via een zintuig of de geest waargenomen wordt. Dit proces legt bloot hoe ervaring niet continu is, maar bestaat uit discrete, vluchtige momenten die elkaar opvolgen.
- verstoring van de levenscontinuüm: de rusttoestand van de geest wordt verstoord
- onderbreking van de levenscontinuüm: de rust wordt onderbroken
- perceptueel bewustzijn: het zintuigbewustzijn registreert het object (bijv. oogbewustzijn ziet een kleur)
- ontvangend bewustzijn: ontvangt de indruk
- onderzoekend bewustzijn: onderzoekt de indruk
- bepalend bewustzijn: bepaalt het object en schakelt over naar de mentale deur
- Javana bewustzijn: hier ontstaat reactie: heilzaam, onheilzaam of functioneel. Dit is waar nieuw karma gevormd kan worden
- registrerend bewustzijn: eventueel nasmaak van de indruk
- terug naar levenscontinuüm
| No. | Stap in het Proces | Pali-term | Functie | Type bewustzijn | Morele aard / Opmerking |
|---|---|---|---|---|---|
| - | rusttoestand | Bhavaṅga-citta | Levenscontinuüm; de rust tussen processen | resultant bewustzijn dus neutraal | rijping van wedergeboorte-karma |
| 1 | verstoring | Bhavaṅga-calana | trilling door komst object | resultant bewustzijn dus neutraal | |
| 2 | onderbreking van processen | Bhavaṅga-upaccheda | volledige onderbreking van de rust | resultant bewustzijn dus neutraal | |
| 3 | perceptueel bewustzijn | Pañca-viññāṇa | registreren object middels zintuigpoorten | resultant bewustzijn dus neutraal | 5 soorten perceptueel bewustzijn, 1 per zintuig |
| 4 | ontvangend bewustzijn | Sampaṭicchana | ontvangen van het object | resultant bewustzijn dus neutraal | heilzaam of onheilzaam |
| 5 | onderzoekend bewustzijn | Santīraṇa | onderzoeken van het object | resultant bewustzijn dus neutraal | 3 soorten (volgens gevoel) |
| 6 | bepalend bewustzijn | Voṭṭhapana | bepalen van het object | resultant of functioneel bewustzijn dus neutraal | brug naar mentale verwerking |
| 7 | Javana bewustzijn | Javana | impulsieve reactie; karma-vormend | heilzaam, onheilzaam of functioneel bewustzijn | kern van morele keuze |
| 8 | registrerend bewustzijn | Tadārammaṇa | registratie van object | resultant bewustzijn dus neutraal | alleen bij sterke objecten |