Bepalend bewustzijn
Bepalend bewustzijn
In het boeddhisme, en dan met name het Theravada boeddhisme, vormt het bepalend bewustzijn ([[Pali]: voṭṭhapana-citta) het beslissende moment in het zintuiglijke waarnemingsproces. Het volgt op het onderzoekend bewustzijn en “bepaalt” het object: het identificeert wat de zintuiglijke indruk precies is en schakelt het proces over van de fysieke zintuigdeur naar de mentale deur. Dit is het laatste stadium dat nog volledig passief is voordat actieve mentale reacties kunnen ontstaan.Bepalend bewustzijn is meestal resultaat-bewustzijn (vipāka-citta), maar bij een arahant is het functioneel bewustzijn (kiriya-citta). Voor vipassana-beoefenaars markeert dit moment de overgang naar de fase waarin reacties en karma gevormd kunnen worden.
Kenmerken Bepalend bewustzijn
- bepalend bewustzijn ontstaat direct na het onderzoekend bewustzijn en heeft hetzelfde zintuiglijke object
- het bepaalt het object en classificeert de indruk (bijv. “dit is een kleur”, “dit is een geluid”) en maakt de overstap naar mentale verwerking mogelijk
- het duurt slechts één bewustzijnsmoment
- bij niet-verlichte personen is het resultant bewustzijn met gelijkmoedig gevoel
- verlichte mensen (Arhat of Boeddha is het functioneel bewustzijn: het voert dezelfde functie uit zonder karma te vormen
Zintuigen
De zintuigen zijn het fysieke of mentale orgaan dat als deur fungeert. Zintuigbewustzijn is het allereerste bewustzijnsmoment bij contact en registreert zonder interpretatie. De waarneming is de mentale herkenning en labeling van het object en het waargenomen object activeert het perceptueel bewustzijn. Tot slot is de actieve waarneming het mentale proces waarop een handeling kan volgen.
| Zintuigpoort | Zintuigbewustzijn | Waarneming | Het waargenomen object | Actieve waarneming (voorbeeld) |
| Oog | oogbewustzijn | zien en herkennen ('dit is rood') |
zichtbare vorm | actief kijken, aandacht richten op visuele objecten |
| Oor | oorbewustzijn | horen en herkennen ('dit is muziek') |
geluid | actief luisteren, aandacht richten op geluiden |
| Neus | neusbewustzijn | ruiken en herkennen ('dit is bloemengeur') |
geur | actief ruiken, aandacht richten op geuren |
| Tong | tongbewustzijn | proeven en herkennen ('dit is zoet') |
smaak | actief proeven, aandacht richten op smaken |
| Tastzin | tastzinbewustzijn | voelen en herkennen ('dit is warm') |
tastbaar object | actief aanraken of voelen, aandacht richten op lichamelijke sensaties |
| Geest | gevoelbewustzijn | denken en herkennen ('dit is een herinnering') |
mentaal object | actief denken, aandacht richten op mentale objecten (bijv. nadenken, visualiseren) |
Het Cognitieve Proces
Het Cognitieve proces is hoe bewustzijn werkt in de waarneming. Bewustzijn speelt zich af in een razendsnel proces, met een rusttoestand en verschillende actieve fasen. Deze rusttoestand is het levenscontinuüm, een passief resultant bewustzijn dat de geest in stand houdt tussen de verschillende ervaringen. Het Levenscontinuüm kan onderbroken worden door het cognitieve proces.
Het cognitieve proces (Pali: citta-vīthi, letterlijk “reeks van bewustzijn”) is een razendsnelle opeenvolging van bewustzijnsmomenten die ontstaat wanneer een object via een zintuig of de geest waargenomen wordt. Dit proces legt bloot hoe ervaring niet continu is, maar bestaat uit discrete, vluchtige momenten die elkaar opvolgen.
- verstoring van de levenscontinuüm: de rusttoestand van de geest wordt verstoord
- onderbreking van de levenscontinuüm: de rust wordt onderbroken
- perceptueel bewustzijn: het zintuigbewustzijn registreert het object (bijv. oogbewustzijn ziet een kleur)
- ontvangend bewustzijn: ontvangt de indruk
- onderzoekend bewustzijn: onderzoekt de indruk
- bepalend bewustzijn: bepaalt het object en schakelt over naar de mentale deur
- Javana bewustzijn: hier ontstaat reactie: heilzaam, onheilzaam of functioneel. Dit is waar nieuw karma gevormd kan worden
- registrerend bewustzijn: eventueel nasmaak van de indruk
- terug naar levenscontinuüm
| No. | Stap in het Proces | Pali-term | Functie | Type bewustzijn | Morele aard / Opmerking |
|---|---|---|---|---|---|
| - | rusttoestand | Bhavaṅga-citta | Levenscontinuüm; de rust tussen processen | resultant bewustzijn dus neutraal | rijping van wedergeboorte-karma |
| 1 | verstoring | Bhavaṅga-calana | trilling door komst object | resultant bewustzijn dus neutraal | |
| 2 | onderbreking van processen | Bhavaṅga-upaccheda | volledige onderbreking van de rust | resultant bewustzijn dus neutraal | |
| 3 | perceptueel bewustzijn | Pañca-viññāṇa | registreren object middels zintuigpoorten | resultant bewustzijn dus neutraal | 5 soorten perceptueel bewustzijn, 1 per zintuig |
| 4 | ontvangend bewustzijn | Sampaṭicchana | ontvangen van het object | resultant bewustzijn dus neutraal | heilzaam of onheilzaam |
| 5 | onderzoekend bewustzijn | Santīraṇa | onderzoeken van het object | resultant bewustzijn dus neutraal | 3 soorten (volgens gevoel) |
| 6 | bepalend bewustzijn | Voṭṭhapana | bepalen van het object | resultant of functioneel bewustzijn dus neutraal | brug naar mentale verwerking |
| 7 | Javana bewustzijn | Javana | impulsieve reactie; karma-vormend | heilzaam, onheilzaam of functioneel bewustzijn | kern van morele keuze |
| 8 | registrerend bewustzijn | Tadārammaṇa | registratie van object | resultant bewustzijn dus neutraal | alleen bij sterke objecten |