Sjabloon:Tabel: Cognitieve proces: verschil tussen versies

Huidige versie van 7 jan 2026 om 06:32

Het Cognitieve Proces

Het Cognitieve proces is hoe bewustzijn werkt in de waarneming. Bewustzijn speelt zich af in een razendsnel proces, met een rusttoestand en verschillende actieve fasen. Deze rusttoestand is het levenscontinuüm, een passief resultant bewustzijn dat de geest in stand houdt tussen de verschillende ervaringen. Het Levenscontinuüm kan onderbroken worden door het cognitieve proces.

Het cognitieve proces (Pali: citta-vīthi, letterlijk “reeks van bewustzijn”) is een razendsnelle opeenvolging van bewustzijnsmomenten die ontstaat wanneer een object via een zintuig of de geest waargenomen wordt. Dit proces legt bloot hoe ervaring niet continu is, maar bestaat uit discrete, vluchtige momenten die elkaar opvolgen.

verstoring van de levenscontinuüm: de rusttoestand van de geest wordt verstoord
onderbreking van de levenscontinuüm: de rust wordt onderbroken
perceptueel bewustzijn: het zintuigbewustzijn registreert het object (bijv. oogbewustzijn ziet een kleur)
ontvangend bewustzijn: ontvangt de indruk
onderzoekend bewustzijn: onderzoekt de indruk
bepalend bewustzijn: bepaalt het object en schakelt over naar de mentale deur
Javana bewustzijn: hier ontstaat reactie: heilzaam, onheilzaam of functioneel. Dit is waar nieuw karma gevormd kan worden
registrerend bewustzijn: eventueel nasmaak van de indruk
terug naar levenscontinuüm

No.	Stap in het Proces	Pali-term	Functie	Type bewustzijn	Morele aard / Opmerking
-	rusttoestand	Bhavaṅga-citta	Levenscontinuüm; de rust tussen processen	resultant bewustzijn dus neutraal	rijping van wedergeboorte-karma
1	verstoring	Bhavaṅga-calana	trilling door komst object	resultant bewustzijn dus neutraal
2	onderbreking van processen	Bhavaṅga-upaccheda	volledige onderbreking van de rust	resultant bewustzijn dus neutraal
3	perceptueel bewustzijn	Pañca-viññāṇa	registreren object middels zintuigpoorten	resultant bewustzijn dus neutraal	5 soorten perceptueel bewustzijn, 1 per zintuig
4	ontvangend bewustzijn	Sampaṭicchana	ontvangen van het object	resultant bewustzijn dus neutraal	heilzaam of onheilzaam
5	onderzoekend bewustzijn	Santīraṇa	onderzoeken van het object	resultant bewustzijn dus neutraal	3 soorten (volgens gevoel)
6	bepalend bewustzijn	Voṭṭhapana	bepalen van het object	resultant of functioneel bewustzijn dus neutraal	brug naar mentale verwerking
7	Javana bewustzijn	Javana	impulsieve reactie; karma-vormend	heilzaam, onheilzaam of functioneel bewustzijn	kern van morele keuze
8	registrerend bewustzijn	Tadārammaṇa	registratie van object	resultant bewustzijn dus neutraal	alleen bij sterke objecten

@@ Regel 1: / Regel 1: @@
-==Plaats in het Cognitieve Proces==
+==Het Cognitieve Proces==
+Het [[Cognitieve proces]] is hoe [[bewustzijn]] werkt in de waarneming. Bewustzijn speelt zich af in een razendsnel proces, met een rusttoestand en verschillende actieve fasen. Deze rusttoestand is het [[levenscontinuüm]], een passief resultant bewustzijn dat de geest in stand houdt tussen de verschillende ervaringen. Het Levenscontinuüm kan onderbroken worden door het cognitieve proces.
+Het cognitieve proces ([[Pali]]: citta-vīthi, letterlijk “reeks van [[bewustzijn]]”) is een razendsnelle opeenvolging van [[bewustzijnsmoment|bewustzijnsmomenten]] die ontstaat wanneer een [[object]] via een [[zintuigpoorten|zintuig]] of de [[geest]] waargenomen wordt. Dit proces legt bloot hoe ervaring niet continu is, maar bestaat uit discrete, vluchtige momenten die elkaar opvolgen.
 # verstoring van de [[levenscontinuüm]]: de rusttoestand van de geest wordt verstoord
 # onderbreking van de levenscontinuüm: de rust wordt onderbroken
-# perceptueel bewustzijn: het zintuigbewustzijn registreert het object (bijv. oogbewustzijn ziet een kleur)
+# [[perceptueel bewustzijn]]: het zintuigbewustzijn registreert het object (bijv. oogbewustzijn ziet een kleur)
 # [[ontvangend bewustzijn]]: ontvangt de indruk
 # [[onderzoekend bewustzijn]]: onderzoekt de indruk
@@ Regel 12: / Regel 16: @@
 {| class="wikitable" style="width: 70%;"
-!Stap in het Proces || Pali-term || Functie || Type bewustzijn || Morele aard / Opmerking
+! No. || [[Cognitieve proces|Stap in het Proces]] || [[Pali|Pali-term]] || Functie || [[bewustzijn|Type bewustzijn]] || [[silla|Morele aard]] / Opmerking
 |-
-| rusttoestand || Bhavaṅga-citta || [[Levenscontinuum|Levenscontinuüm]]; de rust tussen [[mentale factoren|processen]] || [[resultant bewustzijn]] || rijping van [[karma|wedergeboorte-karma]]
+| - || rusttoestand || Bhavaṅga-citta || [[Levenscontinuum|Levenscontinuüm]]; de rust tussen [[mentale factoren|processen]] || [[resultant bewustzijn]] dus [[neutraal]] || rijping van [[karma|wedergeboorte-karma]]
 |-
-| verstoring || Bhavaṅga-calana || trilling door komst [[object]] || [[resultant bewustzijn]] ||
+| 1 || verstoring || Bhavaṅga-calana || trilling door komst [[object]] || [[resultant bewustzijn]] dus [[neutraal]] ||
 |-
-| onderbreking van processen || Bhavaṅga-upaccheda || volledige onderbreking van de rust || [[resultant bewustzijn]] ||
+| 2 || onderbreking van processen || Bhavaṅga-upaccheda || volledige onderbreking van de rust || [[resultant bewustzijn]] dus [[neutraal]]||
 |-
-| [[perceptueel bewustzijn]] || Pañca-viññāṇa || registreren [[object]] middels [[zintuigpoorten]] || [[resultant bewustzijn]] || 5 soorten [[perceptueel bewustzijn]],<br/>1 per [[zintuigpoorten|zintuig]]
+| 3 || [[perceptueel bewustzijn]] || Pañca-viññāṇa || registreren [[object]] middels [[zintuigpoorten]] || [[resultant bewustzijn]] dus [[neutraal]] || 5 soorten [[perceptueel bewustzijn]],<br/>1 per [[zintuigpoorten|zintuig]]
 |-
-| [[ontvangend bewustzijn]] || Sampaṭicchana || ontvangen van het [[object]] || [[resultant bewustzijn]] ||  [[heilzaam]] of [[onheilzaam]]
+| 4 || [[ontvangend bewustzijn]] || Sampaṭicchana || ontvangen van het [[object]] || [[resultant bewustzijn]] dus [[neutraal]] ||  [[heilzaam]] of [[onheilzaam]]
 |-
-| [[onderzoekend bewustzijn]] || Santīraṇa || onderzoeken van het [[object]] || [[resultant bewustzijn]] || 3 soorten (volgens gevoel)
+| 5 || [[onderzoekend bewustzijn]] || Santīraṇa || onderzoeken van het [[object]] || [[resultant bewustzijn]] dus [[neutraal]] || 3 soorten (volgens gevoel)
 |-
-| [[bepalend bewustzijn]] || Voṭṭhapana || bepalen van het object || [[resultant bewustzijn|resultant]] of [[functioneel bewustzijn]] || brug naar mentale verwerking
+| 6 || [[bepalend bewustzijn]] || Voṭṭhapana || bepalen van het object || [[resultant bewustzijn|resultant]] of [[functioneel bewustzijn]] dus [[neutraal]] || brug naar mentale verwerking
 |-
-| [[Javana bewustzijn]] || Javana || impulsieve reactie; [[karma|karma-vormend]] || [[heilzaam]], [[onheilzaam]] of [[functioneel bewustzijn]] || kern van morele keuze
+| 7 || [[Javana bewustzijn]] || Javana || impulsieve reactie; [[karma|karma-vormend]] || [[heilzaam]], [[onheilzaam]] of [[functioneel bewustzijn]] || kern van morele keuze
 |-
-| [[registrerend bewustzijn]] || Tadārammaṇa || registratie van [[object]] || [[resultant bewustzijn]] || alleen bij sterke [[object|objecten]]
+| 8 || [[registrerend bewustzijn]] || Tadārammaṇa || registratie van [[object]] || [[resultant bewustzijn]] dus [[neutraal]] || alleen bij sterke [[object|objecten]]
 |}