12 zintuiglijke domeinen

Het Boeddhistisch woordenboek

Overzicht van alle boeddhistische termen

In het boeddhisme worden veel termen uit het Pali of Sanskriet gebruikt. Sommige zijn onbekend en vertalen naar het Nederlands is vaak moeilijk, omdat bestaande woorden al een andere betekenis hebben. Op deze wiki vind je een woordenboek met de meest voorkomende boeddhistische termen (in Pali, Sanskriet of Nederlandse vertaling), inclusief uitleg. Vaak bevat een term ook een link naar een uitgebreider artikel.

Vipassana meditatie retraite op Ekãyano

Boeddhistische Pelgrimage (India/Nepal)

De 12 zintuiglijke domeinen (12 āyatana) in het boeddhisme verwijzen naar de 6 zintuigpoorten (interne āyatana) en hun corresponderende zintuiglijke objecten (externe āyatana). Ze vormen de basis voor waarneming en contact (phassa) in de boeddhistische psychologie en spelen een sleutelrol in de leer van Afhankelijk ontstaan (paticcasamuppada). De 12 zintuiglijke domeinen zijn:

Interne āyatana (de 6 zintuigpoorten)

• Oog (cakkhu): het vermogen om te zien.
• Oor (sota): het vermogen om te horen.
• Neus (ghāna): het vermogen om te ruiken.
• Tong (jivhā): het vermogen om te proeven.
• Tastzin (kāya): het vermogen om te voelen.
• Geest (mano): het vermogen om mentale objecten zoals gedachten, herinneringen of concepten waar te nemen.

Externe āyatana (de 6 zintuiglijke objecten)

• Zichtbare vormen (rūpa): visuele objecten zoals kleuren en vormen.
• Geluiden (sadda): auditieve prikkels.
• Geuren (gandha): reukprikkels.
• Smaken (rasa): smaakprikkels.
• Tastbare objecten (phoṭṭhabba): fysieke sensaties zoals textuur, temperatuur, enz.
• Mentale objecten (dhamma): gedachten, emoties, concepten of andere mentale fenomenen.

De interactie ziet er dan als volgt uit:

De 5 Kandha's (bewustzijnstypen)
Vorm (Rüpa) 1e Kandha	Bewustzijn (Viññana) 2e Kandha	Contact (Phassa)	Gevoel (Vedanã) 3e Kandha	Perceptie (Sañña) 4e Kandha	Oordeel (Sankhara) 5e Kandha
ogen	oogbewustzijn	oogcontact	- aangenaam - onaangenaam - neutraal	object	de hieruit voortkomende handeling
oren	oorbewustzijn	oorcontact		geluid
tong	tongbewustzijn	tongcontact		smaak
neus	neusbewustzijn	neuscontact		geur
tastzin	tastzinbewustzijn	tastzincontact		voelen
geest	gevoelbewustzijn	geestcontact		mentaal

Betekenis en rol

De 12 zintuiglijke domeinen beschrijven hoe waarneming ontstaat door de interactie tussen een zintuig, zijn object en het bijbehorende bewustzijn (bijv. oogbewustzijn, oorbewustzijn, enz.). Deze interactie leidt tot phassa (contact), wat verder gevoel (vedana), begeerte (tanhā) en lijden (dukkha) kan veroorzaken binnen de cyclus van Afhankelijk Ontstaan.

In de praktijk worden de 12 zintuiglijke domeinen in meditatie geobserveerd om inzicht te krijgen in de vergankelijke en onpersoonlijke aard van waarnemingen. Door de zintuigpoorten te "bewaken" (indriya-saṃvara), voorkomt men dat zintuiglijke prikkels leiden tot onheilzame mentale staten zoals gehechtheid of afkeer. Dit is een sleutel tot het pad naar bevrijding (nibbāna). Kortom, de twaalf āyatana vormen het kader voor hoe we de wereld ervaren en bieden een structuur om de aard van waarneming en de oorzaken van lijden te begrijpen.